Politics in the Mirror of History

Politics in the Mirror of History

The reasons and process of Khalil Maleki's split from the Tudeh Party and his role in distinguishing the party from the National Movement of Iran

Document Type : Original Article

Authors
Abbas Kazemi 1
Ahmad Bakhshayesh Ardestani 2
Mohammad Tohidfam 2
1 PhD student, Department of Political Science (Iranian Issues Orientation), Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Political Science, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
10.30466/jhf.2026.57257.1085
Abstract
Khalil Maleki was one of the influential figures in contemporary Iranian history who played a significant role in the intellectual and political developments of Iran, particularly during the 1940s and 1950s. He began his political career as a member of the Tudeh Party; however, he gradually became involved in fundamental disagreements concerning political independence, the Party’s dependence on the Soviet Union, and its organizational structure and leadership style. These disagreements ultimately led to his separation from the Party. The main question of this article is: What were the causes and process of Khalil Maleki’s split from the Tudeh Party, and what role did this split play in distinguishing Maleki’s movement from both the Tudeh Party and the Iranian National Movement? The significance of this topic lies in the fact that Maleki’s split can be regarded as the first serious attempt to indigenize socialist thought in Iran. This effort sought to establish an independent political and intellectual identity while maintaining a critical distance from both the Tudeh Party and the National Movement. As an intellectual and political activist, Khalil Maleki remained actively engaged in Iran’s cultural and political spheres for more than four decades. Therefore, studying his ideas and political thought is of considerable historical importance, particularly in understanding his approach to Iran’s political, social, and cultural transformations. His political experience may also serve as a practical model for contemporary political and social actors regarding the preservation of intellectual independence, avoidance of dependence on foreign powers, commitment to national interests, and adaptation of political ideas to local conditions.
Keywords
Khalil Maleki
Tudeh Party
National Socialism
Third Force
Iranian National Movement
Subjects
منابع
اسکندری، ایرج. (۱۳۷۲). خاطرات. چاپ اول، تهران: انتشارات مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
آبراهامیان، یرواند. (۱۳۹۱). ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدی، محمدابراهیم فتاحی، چاپ هجدهم، تهران، نشر نی.
آذرِی شهر رضایی، رضا. (۱۳۹۶). مجموعه‌مقالات خلیل ملکی. چاپ اول، ج۴، تهران: نشر اختران.
آذری شهر رضایی، رضا. (۱۳۹۶). مجموعه‌مقالات خلیل ملکی. چاپ اول، ج۱، تهران: نشر اختران.
آذری شهر رضایی، رضا. (۱۳۹۶). مجموعه‌مقالات خلیل ملکی. چاپ اول، ج۴، تهران: نشر اختران.
آذری شهر رضایی، رضا. (۱۳۹۶). مجموعه‌مقالات خلیل ملکی، چاپ اول، ج۳، تهران: نشر اختران.
بشیریه، حسین. (۱۳۹۴). عقل در سیاست. چاپ پنجم، تهران: نگاه معاصر.
بیات، کاوه. (۱۳۹۶). ملکی دانش سیاسی داشت. پژوهشگر تاریخ، وبگاه تاریخ ایرانی. https://tarikhirani.ir/816
توحیدفام، محمد. (۱۳۹۵). دولت و دموکراسی در عصر جهانی‌شدن. تهران: انتشارات روزنه.
توحیدفام، محمد. (۱۳۹۷) حکمرانی خوب و نظام تأمین اجتماعی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
صادق فامیان قدیم، محمد؛ و توحیدفام، محمد. (۱۳۹۹). علل تداوم احزاب چپ در قبل و بعد از انقلاب اسلامی در ایران، فصلنامه مطالعات سیاسی، 12(47)، 1-20. https://sanad.iau.ir/Journal/jourm/Article/960363
 صادق فامیان قدیم، محمد؛ و توحیدفام، محمد. (۱۳۹۸)، علل تداوم احزاب سیاسی در ایران معاصر؛ جریان چپ، با تأکید بر اسناد حزبی، جستارهای سیاسی معاصر، 10(4)، 90-71. https://www.ensani.ir/fa/article/427874
جان استون، هنگ. (۱۳۹۸). جنبش اجتماعی چیست. ترجمه سعید کشاورزی، مریم کریمی، چاپ اول، تهران: انتشارات ثالث.
جداوی، الهام. (۱۴۰۱). تحلیل گفتمان سوسیالیسم ایرانی خلیل ملکی. مطالعات راهبردی علوم‌انسانی و اسلامی، 4(44)، 139- 156. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1885998
چگینی، محمد. (۱۳۶۸). خلیل ملکی و حزب نیروی سوم. مجله چشم‌انداز ایران، ۴۵، 110-115. https://ensani.ir/fa/article/100526/
خامه‌ای، انور. (۱۳۷۲). خاطرات سیاسی. چاپ اول، تهران: نشر گفتار.
خامه‌ای، انور. (۱۳۹۹) خلیل ملکی و انشعاب ۱۳۲۶ از حزب توده، بخارا، ۱۳۶، 162-175. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1701490
روشه، گی. (۱۳۹۵). تغییرات اجتماعی. ترجمه منصور وثوقی. چاپ ۲۶، تهران: نشر نی.
شاکری، خسرو. (۱۳۵۸) اسناد تاریخی جنبش کارگری، سوسیال‌دمکراسی و کمونیستی ایران، چاپ دوم، ج۳، تهران، انتشارات مازیار.
شوکت، حمید. (۱۳۹۹). میعاد در دوزخ (زندگی سیاسی خلیل ملکی). چاپ اول، تهران: نشر اختران.
صداقت، پرویز. (۱۴۰۱). چرا از تاریخ نمی‌آموزند؟ وبگاه نقد اقتصاد سیاسی. https://pecritique.com/2022/03/17/
کدی، نیکی آر و دیگران. (۱۳۸۸). شکاف‌های اجتماعی. ترجمه پرویز دلیر پور و علیرضا سمیعی اصفهانی، چاپ اول. تهران: انتشارات کویر.
مدیرشانه چه، محسن. (۱۳۹۲). نیروی سوم و جامعه سوسیالیست‌ها. چاپ اول، تهران: شرکت چاپخش.
مقصودی، مجتبی. (۱۳۹۵). کتاب تحولات سیاسی و اجتماعی ایران، چاپ نهم، تهران: انتشارات روزنه.
ملکی، خلیل. (۱۳۹۶). دو روش برای یک هدف. مجموعه‌مقالات ملکی به کوشش رضا آذرشهری.
ملکی، خلیل. (۱۴۰۳). کتاب درس ۲۸ مرداد. چاپ اول، تهران: انتشارات: شیرازه کتاب ما.
ملکی، خلیل. خامه‌ای، انور (۱۳۳۶). ده سال پس از انشعاب، چاپ اول، تهران: انتشارات کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران.
میاتا، اوسامو. (۱۳۸۰). خلیل ملکی در دروان ملی‌شدن نفت. ترجمه محسن مدیرشانچی، مجله سیاسی اقتصادی، 247-248، 138-147. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/321922
میلانی، عباس. (۱۳۹۲). نگاهی به شاه. کانادا، تورنتو: نشر پرشین سیرکل.
نقوی، محمد. (۱۳۷۰). نیروی سوم در ایران و اندیشه سیاسی خلیل ملکی. استاد راهنما دکتر شیخ‌الاسلامی، دانشگاه تهران.
وودهاوس، سی. ام. (۱۳۶۸). اسرار کودتای ۲۸ مرداد. ترجمه نظام دربندی. چاپ دوم، تهران: نشر رهنما.
همایون کاتوزیان، محمدعلی. (۱۳۹۰). خلیل ملکی، از انشعاب تا همراهی با مصدق. وبگاه تاریخ ایرانی. https://tarikhirani.ir/fa/news/1804
همایون کاتوزیان، محمدعلی. (۱۳۹۴). خاطرات سیاسی خلیل ملکی. چاپ دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
Politics in the Mirror of History
Volume 3, Issue 1 - Serial Number 9
Spring
Spring 2026
Pages 64-80