بررسی تبار اندیشه میرحامد حسین هندی در اصلاح دینی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش‌آموخته پسادکتری، الهیات، علوم قرآن و حدیث، دانشگاه پیام نور، استاد مدعو دانشگاه آزاد اسلامی، اسلامشهر، ایران.

چکیده

اندیشه‌ها برآمده از عناصر ناهمسان فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در جامعه انسانی است. این کنش ذهنی تنها در ذهن باقی نماند و سویه رفتاری و عینی یافت. اندیشه‌های کلامی و فقهی برآمده از چنین سنخ بازگفته است؛ زیرا افزون بر کنش‌های نظری و ذهنی به‌واسطه احکام تعینی ناظر به‌واقع، زمینه کنش‌های اجتماعی را فراهم کرد. بر این اساس تبار اندیشگی دینی میرحامد حسین هندی برآمده از عناصر زیسته زمانی و مکانی وی بوده و دغدغه فکری وی واکنشی به اندیشه اصلاح دینی و بازگشت به سنت پیشینی در میان دانشوران اهل سنت شبه قاره هند و به‌اصطلاح خرافه‌زدایی بود که وی افزون بر نگهداشت داشته‌های باوری همکیشان شیعی، تلاش گسترده‌ای در حوزه اندیشه و رفتار برای گره‌گشایی بندهای شبهه افکنان در حوزه امامت انجام داد. وی با رهیافت شیعی ضمن پاسخگویی به شبهه مخالفان شیعی در پی گستراندن باور دینی ویژه خود در این سرزمین و نیز سامان بخشی عنصر مقاومت در برابر مؤلفه‌های بیرونی همانند سلطه انگلیسی‌ها و عنصر درونی از جهت بودگی تنوع باوری مذاهب اسلامی و غیر آن بود. نوشتار حاضر با شیوه توصیفی و تحلیلی در پی تبیین تباراتدیشه‌ای و معرفتی میرحامد حسین و نقش وی در پاسخ به اندیشه بهسازی و بازسازی تفکر دینی مسلمانان هند است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A genealogical analysis of the religious reform thought of Mir Hamid Husain Hindi

نویسنده [English]

  • Ghasem Mohseni Meri
Postdoctoral scholar, Theology, Quran and Hadith Sciences, Payam Noor University, Visiting Professor, Islamic Azad University, Islamshahr, Iran.
چکیده [English]

Thought emerges from heterogeneous cultural, social, and political elements within human society. This intellectual activity does not remain confined to the mind but manifests in behavior and concrete action. Theological and jurisprudential ideas are products of this very kind of synthesis, as they not only involve theoretical and mental processes but, through norm-setting rulings oriented toward reality, provide the grounds for social practice. Accordingly, the genealogical formation of the religious thought of Mir Hamid Husain Hindi was rooted in the temporal and spatial conditions of his lived experience. His intellectual concern was a reaction to the movement of religious reform and the call for a return to ancestral tradition among Sunni scholars of the Indian subcontinent-what was commonly termed "purification from superstitions." In response, Mir Hamid Husain, while preserving the doctrinal heritage of his Shi‘a co-religionists, made extensive efforts-both intellectually and practically-to dismantle the arguments posed by critics, particularly in the domain of Imamate. Adopting a Shi‘a approach, he not only addressed objections from non-Shi‘a circles but also aimed to promote his distinct religious beliefs across the region. Simultaneously, he sought to structure a framework of resistance against external forces such as British colonial dominance, as well as internal elements like sectarian diversity and inter-religious plurality. This study, using a descriptive-analytical method, seeks to explicate the genealogical and epistemological dimensions of Mir Hamid Husain’s thought and examine his role in responding to the project of reforming and reconstructing Islamic thought among Indian Muslims.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Islam
  • Genealogy
  • Shi‘a
  • Indian Subcontinent
  • Mir Hamid Husain
منابع
ابن اثیر، ابوالحسن علی بن محمد. (1383ق). الکامل، بیروت: دارصادر.
ابن تیمیه، احمدبن عبدالحلیم. (ؤ1379ق، 1960م). السیاسه الشرعیه فی اصلاح الراعی و الراعیه، راجعه و علق علیه محمد عبدالله السبحان. مدینه المنوره: المکتبه العلمی.
ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد. (1375ش). مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادى. تهران، نتشـارات علمى و فرهنگى.
ابن غنام، حسین بن ابی بکر. (1415ق). تاریخ نجد، تحقیق ناصرالدین اسد. بیروت- قاهره: دارالشروق.
ابوزهره، محمد. (1991م). ابن تیمیه حیاته و عصره، آراوه و فقهه. قاهره، دارالفکرالعربی.
ارشاد، فرهنگ. (1379ش). مهاجرت تاریخی ایرانیان به هند، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
اسپینکز، لی. (1388ش). فردریش نیچه، ترجمة رضا ولی یاری. تهران: مرکز.
اکبر آبادی، سید محمد علی. (1299ش). مخزن احمدی، چاپ سنگی، هند: آگره.
اکرمی، موسی؛ و اژدریان شاد، زلیخا. (1391). تبارشناسی از نیچه تا فوکو. روش شناسی علوم انسانی، 18(70)، 7-32. https://method.rihu.ac.ir/article_201.html
آجودانی، ماشااالله. (1386ش). مشروطة ایرانی، تهران: اختران.
آقابزرگ طهرانى، محمدمحسن. (1430ق). طبقات أعلام الشیعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
آقابزرگ طهرانى، محمدمحسن. (1403). الذریعة إلى تصانیف الشیعة، بیروت: دار الاضواء.
آنتونووا و دیگران. (1363ش). تاریخ نوین هند، ترجمه پرویز علوی. تهران: بین الملل.
بلک، آنتونی. (1386ش). تاریخ اندیشه سیاسی در اسلام، ترجمه محمد حسین وقار، چ5، تهران: انتشارات اطلاعات.
بهار، محمد تقی. (1381ش). سبک شناسی(تاریخ تطور نثر فارسی)، تهران: نشر زوار.
بهبهانی، آقا احمد. (1373ش). مرآت الاحوال جهان نما، قم. نشر انصاریان.
پاکتچی، احمد. (1392ش). تاریخ تفسیر قرآن. تهران: دانشگاه امام صادق(ع).
تبریزى، علـى بـن­موسی. (1414ق). مرآة الکتب، قم: کتابخانه عمومى آیت­الله العظمى مرعشـى نجفى.
جابری نسب، نرگس. (1388). مهاجرت ایرانیان به هند. مطالعات شبه قاره، 1(1)، 25-56. https://doi.org/10.22111/jsr.2010.354
جبرئیلی، محمد صفر. (1391ش). سیری در تفکر کلامی معاصر. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
جعفریان، رسول. (1379ش). تحلیلی از تحولات فکری و سیاسی اسلام بعدازرسول اکرم. قم: مرکز فرهنگی دفترنمایندگی رهبری در دانشگاه­ها.
جمشیدی بروجردی، محمدتقی. (1372ش). علل ریشه­ای درگیری­های مسلمانان و هندوها. تهران: وزارت امور خارجه.
حسـنى، شـریف عبدال. (1382ق). نزهة الخواطر و بهجة المسامع و النواظر، حیدرآباد: مطبعة مجلـس، دائرة المعارف العثمانیة.
حسین، طه. (1981م). تاریخ الادب العربی، (العصرالجاهلی والاسلامی)، بیروت: دارالعلم للملایین.
حسینی میلانی، سیدعلی. (1425ق.). استخراج المرام من استقصاء الإفحام، قم: شریعت.
حصومی، ولی الله. (1391ش). نقد و بررسی آراء خاورشناسان در مورد احادیث نبوی، قم: دانشکده اصول الدین.
حکیمی، محمدرضا. (1362ش). میرحامد حسین، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
حلبی، علی اصغر. (1374ش). تاریخ نهضت­های دینی-سیاسی معاصر، تهران: انتشارات بهبهانی.
حنا الفاخوری، خلیل جور. (1390ش). تاریخ فلسفه در جهان اسلام، ترجمه عبدالمحمدآیتی. چ9، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. 
خراسانی، محمد هاشم. (1388ش). منتخب التواریخ، تصحیح ابوالحسن شعرانی، تهران: اسلامیة.
خیراندیش، عبدالرسول. (1381ش). تحقیق در وجوه دیاسپورای فرهنگ و تاریخ ایرانیان. کتاب ماه، (54-55)،  3.
دورانت، ویلیام جیمز. (1372ش). مشرق زمین گهواره تمدن. ترجمه احمد آرام، عسکری پاشایی، امیرحسین آریانپور و محمود مصاحب، تهران: آموزش انقلاب اسلامی.
رضوانی، علی اصغر. (1384ش). فتنه وهابیت، قم: انتشارات مسجد جمکران.
زرین کوب، عبدالحسین. (1344ش). ارزش میراث صوفیه، تهران: انتشارات آریا.
سارتر، ژان پل. (1386ش). اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر،ترجمه رحیمی. تهران: انتشارات نیلوفر.
سایمونز، جان. (1390ش). فوکو و امر سیاسی، ترجمة کاوه حسین زاده، تهران: رخداد نو.
سیوطی، عبدالرحمن ابی بکر. (1413ق). تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، ریاض: کتبة الریاض الحدیثة.
شیمل، آن ماری. (1368ش). ظهور و دوام اسلام درهند، مترجم حسن الهوتی، تهران: کیهان اندیشه، (23).
صاحبی، محمدجواد. (1367ش). اندیشه اصلاحی در نهضت­های اسلامی، تهران: مؤسسه کیهان.
صادقی علوی، محمود. (1397). تأثیر حکومت‌های شیعه‌مذهب دکن در گرایش به تشیع در این منطقه. شیعه پژوهی، 4(14)، 87-104. https://shia.urd.ac.ir/article_111646.html
صالحی زاده، عبدالعدی. (1390). درآمدی برتحلیل گفتمان میشل فوکو؛ روش های تحقیق کیفی. معرفت فرهنگی اجتماعی، 2(3). 113-141. https://sid.ir/paper/235457/fa
صالحی، اسکندر؛ ضیاء شهابی، پرویز؛ و ذخبی، عباس. (1395). سیرتحول معنای وجود و موجود ازنخستین سده­های هجری تاعصر ابن سینا. دوفصلنامه حکمت سینوی، 20(56)، 84-102. magiran.com/p1644967
صبحی صالح، إبراهیم. (1398م). علوم الحدیث و مصطلحه، بیروت: دارالعلم للملایین.
عرب، عباس؛ و حق پناه، یونس. (1390). تحلیل روانشناختی اشعار صعالیک براساس مکتب آدلر. زبان و ادبیات عربی، 3(5)، 115-144. https://doi.org/10.22067/jall.v3i5.11235
عطایی، عبدالله. (1393م ). بررسی تطبیقی اندیشه­های اصلاحی سیدجمال الدین اسدآبادی و سیداحمدخان، مجله شبه قاره (ویژه فرهنگستان، ش3. 198-181.
علی‌زاده موسوی، سیدمهدی. (1391ش). سلفی‌گری و وهابیت قم: دفترتبلیغات اسلامی.
فخری، ماجد. (1372ش). سیر فلسفه در جهان اسلام، ترجمه نصرالله پورجوادی، تهران: مرکز نشردانشگاهی.
فرج، عبدالسلام، الفریضه الغائبه، بی نا، بی جا، بی تا.
فرمانیان، مهدی. (1386ش). فرق تسنن، قم: نشر ادیان.
قادری، حاتم. (1392ش). اندیشه­های سیاسی در اسلام و ایران. چ13، تهران: سمت.
قنوجی، صدیق. (1978م). ابجد العلوم، به کوشش عبدالجبار زکار، بیروت: دار الکتب العلمیه.
کچوئیان، حسین. (1382ش). فوکو و دیرینه شناسی و دانش. تهران: انتشارات دانشگاه.
کحاله، عمررضا. (بی تا). معجم المولفین، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
گلد، دانیل. (1378ش). هندوییسم سازمان یافته از حقایق ودایی تا ملت هندو، ترجمه فرهنگ رجایی، تهران: هرمس.
لاپیدوس، آیراماروین. (1387ش). تاریخ جوامع اسلامی، ترجمه علی بختیار زاده، تهران: اطلاعات.
مادلونگ، ویلفرد. (1387ش). مکتب‌ها و فرقه‌های اسلامی در سده‌های میانه، ترجمه جوادقاسمی، مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
متقی هندی، علاءالدین علی بن حسام. (1401ق). کنز العمّال فی سنن الاقوال و الافعال. بیروت: مؤسسة الرسالة.
مجتبائی، فتح الله. (1379ش). اسلام درشبه قاره هند و پاکستان، مدخل اسلام، تهران: دایرة المعارف بزرگ اسلامی.
محمود، محمود. (1353ش) تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم میلادی، تهرن: اقبال.
مسعودی، ابی الحسن علی بن حسین. (1404ق). مروج الذهب، قم: دارالهجرة.
مطهری، مرتضی. (1373ش). اسلام و مقتضیات زمان، تهران: نشر صدرا.  
موثقی، احمد. (1374ش). جنبش­های اسلامی معاصر، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها.
موسوی، سیدجواد. (1389 ش) بازخوانی حیات علمی علامه سیدمیرحامدحسین کتاب الدررالسنیة. سفینه بهار، 26 ، 158- 184.
موسوی، میرحامدحـین. (1404ق). عبقات الانوار فی إمامة الائمة الاطهار، ج 1-10، به کوشش غلامرضا مولانا بروجردی، قم: مؤسسة المعارف.
میرزا ابوطالب خان. (1363ش). مسیر طالبی، به کوشش حسین خدیو جم، تهران: انقلاب اسلامی.
نجاتی حسینی، راضیه. (1395ش). نقش علمای شیعه درگسترش تشیع درهند، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
نصر، سید حسین. (1388ش). تاریخ فلسفه اسلام، جمعی از مترجمان. تهران: حکمت.
نظامی، خلیق احمد. (1377ش). سرسید احمدخان (مؤسس دانشگاه علیگره اسلامی)، ترجمه توفیق سبحانی، مجله نامه پارسی، ش 3. 194-210.
النمر، عبدالمنعم. (1981م) تاریخ الاسلام فی الهند، بیروت: المؤ سسه الجامعیه للدراسات و النشر و التوزیع.
نیچه، فریدریش. (1377ش). تبارشناسی اخلاق؛ یک جدل نامه، ترجمة داریوش آشوری، چ دوم، تهران: نشرآگه.
نیکفر، محمدرضا. (1385ش). لوتر و دین پیرایی مسیحی. مدرسه، شماره 4.
هارلند، ریچارد. (1395ش). ابرساختارایی: فلسفه ساختارایی و پساساختارایی، ترجمه فرزان سجودی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و هنر.
هاشمی خراسانی، محمد. (1388ش). منتخب التواریخ. تهران: اسلامیة.
هالیستر، جان نورمن. (1373ش). تشیع در هند، ترجمه آذرمیدخت فریدونی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
هندوشاه استرآیادی، محمد بن قاسم. (1393ش) تاریخ فرشته، تصحیح محمدرضا نصیری. تهران: انجمن آثار مفاخر فرهنگی. 
یعقوبی، محمد ایلیا. (1394ش). روش­شناسی نقد کتاب توسط علامه میرحامد حسین هندی درعبقات الانوار ومنبع شناسی عبقات الانوار، مطالعات حدیث پژوهی، (1)، 1-18.
 
References:
Traboulsi, S. (2002). An Early Refutation of Muhammad b. ‘Abd al-Wahhāb’s Reformist Views. in Die Welt des Islams, 42(2002), 373-415. https://doi.org/10.1163/15700600260435038