رهیافتی بر زمینه‌های انعقاد قرارداد 1919 ایران و بریتانیا و فرجام آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

چکیده

قرارداد 1919 ایران و بریتانیا، نقطه عطفی در تاریخ مناسبات بین‌المللی ایران در سده‌ی بیستم میلادی محسوب می‌شود. این توافق که به ابتکار لرد کرزن (وزیر خارجۀ بریتانیا) و با همکاری وثوق‌الدوله و کاکس (نمایندۀ بریتانیا در ایران) تدوین و در بستر هرج‌ومرج پس از جنگ جهانی اول و ضعف شدید دولت مرکزی ایران منعقد گردید، درصدد بود تا سلطه‌ی سیاسی، اقتصادی و نظامی بریتانیا بر ایران را به صورتی نهادینه‌شده و رسمی تثبیت نماید. هدف بریتانیا از این قرارداد، ظاهراً کمک‌های مالی و نظامی برای حفظ و توسعه‌ی ایران بود، اما در حقیقت، انگیزه‌ی اصلی آن، تأمین منافع استعماری، حفظ منابع نفتی و تضمین امنیت مستعمره‌ی مهم خود (هند) از طریق کنترل ایران به‌عنوان یک منطقه‌ی حائل بود. بااین‌حال، قرارداد ۱۹۱۹ به دلیل مخالفت‌های گسترده‌ی داخلی و خارجی هرگز به تصویب نهایی نرسید. ایرانیان این قرارداد را ناقض استقلال کشور و مغایر با قانون اساسی مشروطه می‌دانستند. دولت‌های روسیه، فرانسه و آمریکا، هرچند بر اساس منافع خود، اما در رقابت با بریتانیا، با آن مخالفت کردند. پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹، این قرارداد به‌طور رسمی لغو شد و سیاست بریتانیا در نفوذ بیشتر در ایران با شکست روبه‌رو گشت. حال سؤال پژوهش این است قرارداد ۱۹۱۹ بر سیاست داخلی و روابط خارجی ایران چگونه تأثیر گذاشت و چه عواملی منجر به شکست آن شد؟. این مقاله با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا به اسناد و منابع تاریخی، به واکاوی ریشه‌ها و زمینه‌های شکل‌گیری این قرارداد، ازجمله اهداف بریتانیا در حفظ هندوستان، خلأ قدرت ناشی از انقلاب 1917 اکتبر روسیه و نقش دولت وثوق‌الدوله می‌پردازد. سپس مفاد اصلی قرارداد و دلایل مخالفت‌های گسترده داخلی و بین‌المللی با آن را بررسی می‌کند. در نهایت، این پژوهش نشان می‌دهد که چگونه اتحاد نیروهای ملی، مذهبی و روشنفکری در کنار مخالفت قدرت‌های رقیب بریتانیا، منجر به شکست نهایی این قرارداد و به تعویق افتادن تحقق اهداف استعماری بریتانیا گردید، اما درعین‌حال، زمینه‌ساز وقوع کودتای 1299 و استقرار حکومت متمرکز پهلوی شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An approach to the background of the 1919 Iran-Britain treaty and its outcome

نویسنده [English]

  • Ali Asghar Rajabi
Assistant Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The 1919 Iran-Britain Treaty is considered a turning point in the history of Iranian international relations in the twentieth century. This agreement, which was drafted at the initiative of Lord Curzon (British Foreign Secretary) and in cooperation with Vosugh-od-Dowleh and Cox (British representative in Iran), and concluded in the context of chaos after World War I and the severe weakness of the Iranian central government, sought to institutionalize and formally consolidate Britain's political, economic, and military dominance over Iran. Britain's goal with this agreement was ostensibly to provide financial and military assistance to maintain and develop Iran, but in reality, its main motivation was to secure colonial interests, preserve oil resources, and ensure the security of its important colony (India) by controlling Iran as a buffer zone. However, the1919 agreement was never ratified due to widespread domestic and foreign opposition. Iranians considered this agreement to violate the country's independence and contradict the constitutional law. The governments of Russia, France, and the United States, driven by their own interests, opposed it in competition with Britain. After the coup d'état of March 12, 1969, this agreement was officially canceled, and Britain's policy of greater influence in Iran failed. Now the research question is: How did the 1919 agreement affect Iran's domestic policy and foreign relations, and what factors led to its failure? This article, with a descriptive-analytical approach and relying on historical documents and sources, examines the roots and contexts of the formation of this agreement, including Britain's goals in preserving India, the power vacuum resulting from the October 1917 Russian Revolution, and the role of the Vosugh-od-Dowleh government. Then, it examines the main provisions of the agreement and the reasons for the widespread domestic and international opposition to it. Finally, this research shows how the alliance of national, religious, and intellectual forces, along with the opposition of Britain's rival powers, led to the final failure of this agreement and the postponement of the realization of Britain's colonial goals, but at the same time, it paved the way for the 1299 coup and the establishment of the centralized Pahlavi government.

کلیدواژه‌ها [English]

  • 1919 Treaty
  • Iran and Britain
  • Vosugh-od-Dowleh
  • 1299 coup
منابع
آبراهامیان، برواند. (1379). ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.
اتابکی، تورج. (1387). ایران و جنگ جهانی اول میدان نبرد قدرت‌های بزرگ، مترجم مهدی حقیقت‌خواه تهران: ققنوس.
امینی، علیرضا. (1382). تاریخ روابط خارجی ایران از قاجاریه تا سقوط رضاشاه، تهران: خط سوم.
آوری، پیتر. (1363). تاریخ معاصر ایران از تأسیس تا انقراض سلسله قاجاریه، جلد 1، مترجم محمد رفیعی مهرآبادی، تهران: عطائی.
اولسون، ویلیام. جی. (1370). چگونگی تکوین قرارداد 1919 انگلیس و ایران، ترجمه شهین احمدی، تاریخ معاصر ایران، کتاب سوم، تهران: مؤسسه پژوهش و مطالعات فرهنگی.
بهار، محمدتقی/ملک‌الشعرا. (1371). تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، تهران: امیرکبیر.
بی نام. (1323)، زندگانی سیاسی سلطان احمدشاه، تهران: کتاب‌فروشی علمی.
بی نام. (۱۳۶۲). تاریخ بیست‌ساله ایران، جلد ۲، تهران: نشر علمی.
بی نام. (1363). گزارش ایران؛ قاجاریه و مشروطیت، تهران: نقره.
بی نام. (1368). اسناد محرمانه وزارت خارجه بریتانیا درباره قرارداد 1919 ایران و انگلیس، جلد 1، تهران: کیهان.
بی نام. (1379). اقتصاد سیاسی ایران، ترجمۀ محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران: نشر مرکز.
حق‌شناس، سید علی. (1390). مقاله مروری بر پیمان 1919 ایران و بریتانیا، خبرگزاری اوج، دهم آبان.
دشتی، علی. (1382). پنجاه‌وپنج نفر، آلمان: نیما.
دولت‌آبادی، یحیی. (1362). حیات یحیی، جلد 4، تهران: عطار.
راضی، منیره. (1381). پلیس جنوب ایران، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
رایت، دنیس. (1385). انگلیسی‌ها در میان ایرانیان، ترجمۀ اسکندر دلدم، تهران: به آفرین.
رجبی، علی‌اصغر. (1402). دولت‌های رضاخان شاه، تهران: امیرکبیر.
سایکس، سر پرسی. (1377). تاریخ ایران، جلد 2، مترجم محمدتقی فخر داعی گیلانی، تهران: دنیای کتاب.
شمیم، علی‌اصغر. (1387). ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران: مدیر.
شیخ‌الاسلامی، جواد. (1377). اسناد محرمانه وزارت خارجه بریتانیا درباره قرارداد 1919 ایران و انگلیس، جلد 3، تهران: موقوفات افشار یزدی.
صداقت کیش، جمشید. (1394). پلیس جنوب، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
عاقلی، باقر. (۱۳۷۰). شرح‌حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، جلد 1، تهران: گفتار.
غنی، سیروس. (1377). ایران برآمدن رضاخان برافتادن قاجار و نقش انگلیسی‌ها، مترجم حسن کامشاد، تهران: نیلوفر.
فرخ، مهدی. (1347). خاطرات سیاسی فرخ، به اهتمام پرویز لوشانی، تهران: نامک.
فلاحتی، لیلا. (1385). «واکنش مطبوعات ایران به قرارداد 1919» فصلنامۀ تاریخ معاصر ایران، شمارۀ 39.
کاتوزیان، محمدعلی همایون. (1380). دولت و جامعه در ایران انقراض قاجار و استقرار پهلوی، مترجم حسن افشاری، تهران: نشر مرکز.
کاظم‌زاده، حسین. (1368). آثار ایرانشهر، جلد 2، تهران: اساطیر.
کدی، نیکی. آر. (1369). ریشه‌های انقلاب ایران، ترجمه دکتر عبدالرحیم گواهی، تهران: قلم.
کرزن، جرج ناتانیل. (1388). ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: علمی و فرهنگی.
کرونین، استفانی. (1393). رضاشاه و شکل‌گیری ایران نوین، مرتضی ثاقب فر، تهران: جامی.
لنزوسکی، جرج. (1353). رقابت روسیه و غرب در ایران، ترجمه اسماعیل رائین، تهران: جاویدان.
مجد، محمدقلی. (1389). از قاجار به پهلوی 1309 -1298 بر اساس اسناد وزارت خارجه آمریکا، مترجم رضا مرزانی، تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
محمود، محمود. (1353). تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم میلادی، جلد 5 و 6، تهران: اقبال.
مدنی، سید جلال‌الدین. (1391). تاریخ سیاسی معاصر ایران، جلد 1، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
مستوفی، عبدالله. (1343). شرح زندگانی من (تاریخ سیاسی واداری دوره قاجار)، جلد 3، تهران: ناشر.
مک‌دونالد، سرجان. (1369). اسناد دیپلماتیک قرارداد 1919، ترجمۀ محمدتقی ملک آرایی، مجلۀ بررسی‌های تاریخی، شمارۀ 3،5-45.
مکی، حسین. (1361). تاریخ بیست‌ساله ایران (کودتای 1299)، جلد 1، تهران: ناشر.
مهدوی، عبدالرضا هوشنگ. (1355). تاریخ روابط خارجی ایران (از ابتدای دوران صفوی تا پایان جنگ دوم جهانی 1945 تا 1500)، جلد 1، تهران: امیرکبیر.
مهمید، محمدعلی. (1361). پژوهشی در تاریخ دیپلماسی ایران قبل از هخامنشیان تا پایان قاجاریه، تهران: میترا.
میروشنیکف، لی. یف. ایوانوویچ. (1344). ایران در جنگ جهانی اول، مترجم ع. دخانیاتی، تهران: امیرکبیر.
ناصرالدین‌شاه قاجار. (1363). سفرنامه دوم فرنگستان، تصحیح میرزا رضا کلهر؛ ایرج افشار، تهران: شرق.
ناطق، هما. (۱۳۶۱). از ماست که بر ماست، تهران: آگاه.
نجمی، ناصر. (1381). وثوق‌الدوله و قرارداد ننگین 1919، تهران: گوتنبرگ.
نوایی، عبدالحسین. (۱۳۸۰). تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره قاجار، تهران: سمت.
هدایت، مهدی قلی خان. (مخبرالسلطنه)(1375). خاطرات و خطرات، تهران: زوار.