سیاست در آینه تاریخ

سیاست در آینه تاریخ

ظهور اولیه طبقه متوسط در ایران عصر صفوی با تکیه‌بر سفرنامه‌های منتخب اروپائی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد کامکاری
نبی آزادی
دانشجو دکتری علوم سیاسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران
10.30466/jhf.2026.57172.1078
چکیده
ظهور و تحول طبقه متوسط به‌عنوان یکی از محورهای کلیدی در تحلیل جوامع سیاسی و اجتماعی مدرن، همواره موردتوجه جامعه‌شناسان، تاریخ‌دانان و متخصصان علوم سیاسی قرارگرفته است. طبقه متوسط به گروهی اجتماعی اطلاق می‌شود که از نظر اقتصادی، آموزشی و شغلی در جایگاهی میانه میان طبقات فرادست و فرودست قرار دارد و معمولاً شامل کارمندان، متخصصان، صاحبان مشاغل کوچک و روشنفکران است. اجزای این طبقه بر اساس معیارهایی مانند درآمد پایدار، سطح تحصیلات عالی، سبک زندگی و مشارکت اجتماعی-سیاسی تمایز می‌یابند. این مقاله به بررسی تلقی سفرنامه‌نویسان منتخب اروپایی از مفهوم طبقه متوسط در عصر صفوی می‌پردازد و به این پرسش پاسخ می‌دهد که آیا نطفه‌هایی از یک لایه اجتماعی نوظهور، مشابه طبقه متوسط مدرن، در بافت اجتماعی ایران صفوی قابل شناسایی است؟ این پژوهش با بهره‌گیری از رهیافت مقایسه‌ای و تحلیل محتوای سفرنامه‌های غربی نشان می‌دهد: 1) با وجود فقدان مفهوم مدرن طبقه متوسط در آن دوره، عواملی همچون نهادینه‌شدن بوروکراسی، توسعه اقتصاد شهری، رشد صنعت و گسترش امکانات آموزشی، شرایط لازم برای شکل‌گیری یک لایه اجتماعی میانی را فراهم ساخته بود، 2) طبقه متوسط نوظهور در ایران صفوی بر پایه وقف، بوروکراسی درباری و تجارت بین‌المللی شکل گرفت نه مالکیت خصوصی یا انقلاب صنعتی. این تفاوت، هویت خاصی به آن می‌دهد که در مدل‌های اروپایی دیده نمی‌شود. در نتیجه سفرنامه‌ها نه‌تنها به‌عنوان منابعی توصیفی اهمیت دارند، بلکه متونی تحلیلی با ظرفیت نظری قابل‌توجه برای پژوهش‌های مرتبط با تاریخ اجتماعی ایران محسوب می‌شوند و باوجود ادعاهایی که ظهور طبقه متوسط را به دوران پهلوی اول نسبت می‌دهند، شواهد نشان می‌دهد که نشانه‌های اولیه این طبقه برای نخستین بار در دوران صفویه قابل‌مشاهده بوده است.
کلیدواژه‌ها
طبقه متوسط
صفویان
سفرنامه‌ها
بوروکراسی
ساختار اجتماعی
موضوعات

عنوان مقاله English

The initial emergence of the middle class in Safavid Iran based on selected European travelogues

نویسندگان English

Mohammad Kamkari
Nabi Azadi
PhD student in Political Science, Faculty of Social Sciences, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
چکیده English

The emergence and evolution of the middle class, as a central axis in the analysis of modern political and social societies, has consistently attracted the attention of sociologists, historians, and political scientists. The middle class refers to a social group occupying an intermediate position between upper and lower strata in terms of economic status, education, and occupation, typically encompassing clerks, professionals, small business owners, and intellectuals. The constituents of this class are differentiated based on criteria such as stable income, higher education attainment, lifestyle patterns, and socio-political participation. This article examines how selected European travel writers perceived the concept of the middle class during the Safavid era, addressing the question of whether embryonic forms of an emerging social stratum, analogous to the modern middle class, can be identified within the social fabric of Safavid Iran. Employing a comparative approach and content analysis of Western travelogues, this research demonstrates that: (1) despite the absence of a modern conceptualization of the middle class in that period, factors such as the institutionalization of bureaucracy, urban economic development, industrial growth, and the expansion of educational opportunities created the necessary conditions for the formation of an intermediate social stratum; and (2) the nascent middle class in Safavid Iran was founded upon waqf (religious endowments), court bureaucracy, and international trade, rather than private property ownership or industrial revolution—a distinction that endowed it with a unique identity not observed in European models. Consequently, travelogues serve not merely as descriptive sources but as analytical texts with significant theoretical capacity for research on Iran's social history; furthermore, contrary to claims attributing the emergence of the middle class to the first Pahlavi era, evidence indicates that the earliest indicators of this class were observable for the first time during the Safavid period.

کلیدواژه‌ها English

Middle Class
Safavids
Travelogues
Bureaucracy
Social Structure
منابع
اولئاریوس، آدام. (1369). سفرنامه شاه خونین اصفهان، ترجمه حسین کرد بچه، ٢جلد، تهران: شرکت کتاب.
تامپون، کارل. (1396). سفرنامه نویسی: نگاهی به تحولات سفرنامه نویسی در غرب، مترجم سعیده زادقناد، تهران: نشر پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
تاورنیه، ژان باتیست. (1336). سفرنامه تاورنیه، ترجمه ی ابوتراب نوری، تصحیح حمید شیرانی، چاپ دوم، اصفهان: کتابخانه سنایی
دلاواله، پیترو. (1370). سفرنامه، ترجمه شجاع الدین شفاء، چاپ دوم، تهران: علمی و فرهنگی.
دن گارسیا دسیلوا فیگوئروا. (1363). سفرنامه، مترجم غلامرضا سمیعی، تهران: نو.
دولیه دلند آندره. (1353). زیبایی های ایران، مترجم محسن صبا. تهران: انجمن دوستداران کتاب.
رحمتی، اصغر. (1399). موقعیت اجتماعی بازرگانان در ایران عهد صفویه، محسن رحمتی، رساله کتری، تاریخ گرایش ایران بعد از اسلام، دانشگاه لرستان. https://ganj.irandoc.ac.ir/#/articles/aac c1f64d320109cd101860f2755685
زیبایی، مهدی؛ کامکاری، محمد؛ و آزادی، نبی. (1404). اقلیت­های دینی ایرانِ عصر صفوی در آینه سفرنامه­های غربی. فصلنامه مطالعات علمی، 26(2)، 143-159. https://www.rjnsq.ir/article_224399.html
ژرژ تکتاندرفن دریابل. (1351). گزارش سفارتی به دربار شاه عباس اول، ترجمه ی محمد تفضیلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
سانسون. (1346). سفرنامه، مترجم تقی فضلی. نشر بی جا.
سرکیس گیلاننتز، پطرس. (1371). سقوط اصفهان، ترجمه ی محمد مهریار، اصفهان: امور فرهنگی شهرداری.
شاردن. (1335)، سیاحت نامه شاردن، مترجم محمد عباسی، تهران: امیرکبیر.
صفت گل، تاج محمد؛ و توسلی رکن آبادی، مجید؛ و شعبانی، رضا. (1399). تعامل طبقات اجتماعی با دولت ایران در عصر صفوی. فصلنامه علمی-پژوهشی جامعه شناسی سیاسی ایران، 3(3)، 396-412. http://jou.spsiran.ir/article_148017.html?lang=fa
کروسینسکی (1363). سفرنامه، ترجمه ی عبدالرزاق دنبلی، تصحیح مریم میر احمدی، توس: تهران.
کمپفر، انگلبرت (1363). سفرنامه، ترجمه ی کیکاووس جهانداری، چاپ سوم، خوارزمی، تهران.
کوثری، مسعود. (1387). «روش مقایسه‌ای» در کتاب رهیافت و روش در علوم‌سیاسی، به اهتمام عباس منوچهری و همکاران، تهران: سمت.
کیوانی، مهدی. (1403). پیشه‌وران و زندگی صنفی آنان در عهد صفوی: جستارهایی در تاریخ اجتماعی - اقتصادی ایران، مترجم یزدان فرخی، چاپ سوم، تهران: امیرکبیر.
لوفت، پاول. (1380). ایران در عهد شاه عباس دوم، ترجمه کیکاووس جهانداری، تهران: انتشارات وزارت خارجه.
منوچهری، عباس. (1387). رهیافت و روش در علوم سیاسی، تهران: سمت.
مینورسکی، ولادیمیر. (1368). تعلیقات به تذکره الملوک، مترجم مسعود رجبی نیا، چاپ دوم، تهران: امیرکبیر.
والسر، سیبلا شوستر. (1364). ایران صفوی از دیدگاه سفرنامه‌های اروپائیان، مترجم غلام رضا ورهرام، تهران: امیرکبیر.
 
References:
Algar, H. (1969). Religion and State in Iran, 1785–1906: The Role of the Ulama in Political Development. Berkeley: University of California Press.
Almond, G. A., & Powell, B. B. (1966). Comparative Politics: A Developmental Approach . Boston: Little, Brown and Company.
Bill Jemes, A. (1972). The Politics of Iran: Groups, Classes and Modernization (Columbus, Ohio: Charles E. Merrill) ,Publishing Co.
Bonine, M. E. (1979). Urban Development in Iran: Tabriz since 1800. Boulder: Westview Press.
Boundreau, A. (1999). Middle classes, Blackwell Publishers.
Davidoff, L., & Hall, C. (1987). Family Fortunes: Men and Women of the English Middle Class, 1780–1850. Chicago: University of Chicago Press.
Floor, W. (2004). The Economy of Safavid Persia. Wiesbaden: Ludwig Reichert Verlag.-
Grusky, D. (1993). the Blackwell dictionary of twentieth century social thought, Outhwaite and Bothomore ed, Blackwell Publisher.
Hobsbawm, E. J. (1962). The Age of Revolution: Europe 1789–1848. London: Weidenfeld & Nicolson.
Lapidus, I. M. (1988). A History of Islamic Societies. Cambridge: Cambridge University Press.
Lijphart, A. (1971). Comparative Politics and the Comparative Method. American Political Science Review , 65 (3), 682–693. https://www.la.utexas.edu/users/chenry/core/Course%20Materials/Lijphart1971/0.pdf
Lipset, S. M., & Rokkan, S. (1967). Party Systems and Voter Alignments: Cross-National Perspectives. New York: Free Press.
Marsh, D., & Stoker, G. (2010). Theory and Methods in, Political Science, Published by: PALGRAVE MACMILLAN.
Mils, C. W. (1964). White collar: A the American Middle classes. Newyork oxford university press.
Stevens, R. (2021). European Visitors to the Safavid Court". Iranian Studies, 7(3-4), 421–457.  https://doi.org/10.1080/00210867408701475
Wright, E. O. (2009). Understanding Class. Towards an Integrated Analytical Approach. New Left Review, 60, 101-116.  https://www.aacademica.org/erik.olin.wright/13.pdf
سیاست در آینه تاریخ
دوره 2، شماره 4 - شماره پیاپی 8
زمستان
زمستان 1404
صفحه 50-63