ملک‌الشعرای بهار: از آرمان‌گرایی در آغاز مشروطه تا دوگانگی اندیشگی در دوره پهلوی اول

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

2 گروه علوم سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده

شعر مشروطه به سبب تعهد به واقعیت‌های اجتماعی بازتاب وقایع زمانه بوده و رسالت اصلی شاعر بیان حقایق سیاسی و اجتماعی بود. اشعار بهار نیز از این مسائل برکنار نماند و شعر سیاسی وی در راستای آزادی، وطن، استقلال، مطالبه حق و ... رقم خورد. شاعر با این دغدغه‌مندی‌ها در راستای مسئولیت‌پذیری سیاسی، به بیان احساسات و عواطف انسانی در دفتر اندیشه و آرمان شاعری پرداخت و با همین روحیات بود که وی با تمام ناملایمات، خودکامگی و درشتی‌های روزگار به مبارزه و پیکار بر برخاست؛ اما عدم دستیابی به این آرمان‌ها و نهایتاً جنگ عالم‌گیر اول و گسترش هرج‌ومرج و به خطر افتادن موجودیت و استقلال وطن باعث گردید که بسیاری از روشنفکران از جمله شاعرانی همچون بهار به این فکر بیفتند که از کودتا برای اعاده نظم سیاسی در کشور استقبال نمایند؛ زیرا از نگاه بهار، نظم سیاسی و ایجاد حکومت مقتدر مرکزی مبنایی برای رسیدن به پیشرفت و آبادانی کشور بود. روش پژوهش در این مقاله، توصیفی و تحلیلی و روش گردآوری اطلاعات نیز کتابخانه‌ای است. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است. آرمان‌گرایی در شعر ملک‌الشعرای بهار نه‌تنها به‌عنوان یک ویژگی ادبی، بلکه به‌عنوان ابزاری برای ترویج تفکر انتقادی عمل می‌کرده است. دوگانگی‌های فکری بهار نیز نشان دهندة غنای ادبی و عمق تفکر و احساسات اوست که با توجه به شرایط تاریخی زمانه‌اش، توانسته پیچیدگی‌های انسانی را در آثارش به تصویر بکشد و این نشان دهندة تحول فکری یک شاعر در هر برهه از زمان بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Malek al-Sho'arā Bahār: From idealism at the dawn of constitutionalism to intellectual duality in the Pahlavi I era

نویسندگان [English]

  • Sosan Ghasemi Heidari 1
  • Abbas Emadi 2
1 PhD in Post-Islamic History of Iran, University of Shiraz, Shiraz, Iran
2 Department of Political Science, Faculty of Literature and Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Constitutional poetry, due to its commitment to social realities, served as a reflection of contemporary events, and the primary mission of the poet was to express political and social truths. Bahār's poetry was no exception to these concerns; his political verse evolved in line with themes of freedom, homeland, independence, and the demand for rights, among others. With such preoccupations and in keeping with his political responsibility, the poet gave voice to human sentiments and emotions within the framework of his thought and poetic ideals. It was with this very spirit that he rose up in struggle against all adversities, despotism, and the harshness of his times. However, the failure to achieve these ideals, ultimately compounded by the First World War, the spread of chaos, and the endangerment of the nation's existence and independence, led many intellectuals—including poets such as Bahār—to consider welcoming a coup d'état as a means to restore political order in the country. From Bahār's perspective, political order and the establishment of a strong central government were foundational to achieving progress and prosperity for the nation. The research method in this article is descriptive-analytical, and the data collection method is library-based. The research findings indicate that idealism in Malek al-Sho'arā Bahār's poetry functioned not only as a literary feature but also as a tool for promoting critical thinking. Bahār's intellectual dualities likewise demonstrate the literary richness and depth of his thought and emotions, which, given the historical circumstances of his time, enabled him to depict human complexities in his works—a testament to the intellectual evolution of a poet across different periods.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Authoritarianism
  • Bahār
  • Constitutionalism
  • Freedom
  • Homeland
  • Pahlavi
منابع
اسلامی ندوشن، محمد علی. (1380). به یاد دهمین سال مرگ ملک الشعرا بهار. بلند آفتاب خراسان، 237-243. http://noo.rs/tyubs
آجودانی، ماشاءالله. (1381). یا مرگ یا تجدد، دفتری در شعر و ادب مشروطه، چاپ اول، لندن: انشارات فصل کتاب.
آجودانی، ماشاءالله. (1386). مشروطة ایرانی، چاپ هشتم، تهران: نشر اختران.
آرین پور، یحیی. (1372). از صبا تا نیما، جلد دوم، تهران: انتشارات زوار.
بهار، محمد تقی. (1381). سبک شناسی، جلد سوم، تهران: انتشارات زوار.
بهار، ملک الشعرا. (1354). دیوان اشعار شادروان محمد تقی بهار «ملک الشعرا»، جلد اول، چاپ سوم، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
بهار، ملک الشعرا. (1358). دیوان اشعار، چاپ چهارم، تهران: نشر امیرکبیر.
بهار، ملک الشعرا. (1386). تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران انقراض قاجاریه، جلد اول، چاپ هفتم، تهران: انتشارات امیر کبیر.
بهار، ملک الشعرا. (1386). تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران انقراض قاجاریه، جلد دوم، چاپ پنجم، تهران: انتشارات امیر کبیر.
بهار، ملک الشعرا. (1387). دیوان اشعارملک اشعرای بهار، تهران: مؤسسة انتشارات تگاه.
 پروین، ناصرالدین. (1396). دلمشغولی های بهار به همراه گزیده ای از مقاله های سیاسی- اجتماعی او، چاپ اول، تهران: انتشارات مؤسسه فرهنگی- هنری چاپ کتاب.
خاتمی، احمد. (1380). تاریخ ادبیات ایران در دورة بازگشت ادبی، جلد دوم، چاپ دوم، تهران: انتشارات پایا.
خارابی، فاروق. (1380). سیاست و اجتماع در شعر مشروطه، تهران: انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
درستی، احمد. (1381). شعر سیاسی در دوره ی پهلوی دوم، تهران: انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
ذاکر حسین، عبدالرّحیم. (1377). ادبیّات سیاسی ایران در عصر مشروطیّت دوران بازگشت به حکومت فردی (1304- 1320)، جلد دوم، تهران: نشر علم.
ذاکر حسین، عبدالرّحیم. (1379). ادبیات ایران پیرامون استعمار و نهضت های آزادی بخش، تهران: انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
رضا، فضل الله. (1393). نگاهی به شعر سُنتی معاصر، چاپ اول، تهران: انتشارات اطلاعات.
سپانلو، محمد علی. (1369). چهار شاعر آزادی، چاپ اول، تهران: انتشارت نگاه.
سپانلو، محمد علی. (1374). نویسندگان پیشرو ایران از مشروطیت تا 1350، چاپ پنجم، تهران: مؤسسه انتشارات نگاه
سخنان تکمیل همایون. (1383). ویژه نامه‌ی همایش بزرگداشت بهار، تهران.
شریفی، غزل. (1400). ساز و نوا در اشعار ملک الشعررای بهار، چاپ اول، تهران: نشر ایجاز.
شفیعی کدکنی، محمد رضا. (1363). شعر بهار. آینده، 10 و 11(10)، دی و بهمن. https://www.ensani.ir/fa/article/256278/%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1
شفیعی کدکنی، محمد رضا. (1380). ادوار شعر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت، تهران: سخن.
غلامحسین زاده، غلامجسین. (1380). سیر نقد شعر در ایران از مشروطه تا 1332 ه ش، چاپ اول، تهران: انتشارات روزنه.
فلاح رستگار، گیتی. (1351). منتخب شعر بهار و بررسی کوتاهی از اشعار او، مشهد: چاپخانه طوس.
کاتوزیان، محمد علی همایون. (1391). تضاد دولت و ملت، نظریه‌ی تاریخ و سیاست در ایران. ترجمه‌ی علیرضا طیب، چاپ دوم، تهران: نشر نی.
کاتوزیان، محمد علی همایون. (1395). ایران، جامعة کوتاه مدت و 3 مقالة دیگر. ترجمه عبدالله کوثری، چاپ هفتم، تهران: نشر نی.
محمدی، حسنعلی. (1372). شعر معاصر ایران: از بهار تا شهریار، جلد اول، قم، نشر مؤلف.
منوچهری، عباس. (1400). تاریخ فکری ایران معاصر، چاپ اول، تهران: انتشارات روزنه.
منوچهری، عباس. (1402). فراسوی رنج و رویا. دلالت های فکری و پارادایم های راهبردی، دفتر اول، چاپ دوم، تهران: نشر روزنه.
وکیلی، شروین. (1392). ملک الشعراء بهار، جلد نخست، مجموعه داد سخن.