پیامدهای اجتماعی حضور کنیزان در قرون نخستین اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه آموزش تاریخ، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

چکیده

کنیزان، زنان و دخترانی از طبقات مختلف جامعه بودند که از طریق ناامنی، اسارت و تجارت به تصرف در می‌آمدند و مانند کالا، قابل خریدوفروش بودند. این کنیزان، طبق شرایط فرهنگی و اجتماعی جامعه اسلامی در بیشتر عرصه‌های زندگی، حضوری فعال داشتند و تأثیراتی بر جای گذاشتند؛ بنابراین بررسی وضع زندگی آنان، به شناخت تاریخ اجتماعی و فرهنگی آن دوران کمک شایانی می‌کند؛ بر همین اساس، پژوهش پیش‌رو با طرح این پرسش محوری که کنیزان چه پیامدی بر ساختار اجتماعی داشته‌اند؟ این موضوع را با رویکرد توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر اطلاعات کتابخانه‌ای به بحث و بررسی گذاشته است. یافته‌های پژوهش حکایت از آن دارد که حضور کنیزان در اجتماعات مسلمانان به‌عنوان کالای انسانی، پیامد مختلفی بر نهادهای فرهنگی و اجتماعی داشته است و به نظر می‌رسد برخی از پیامدها از مهم‌ترین مؤلفه‌هایی بودند که جامعه برای الگوپذیری رفتار زنان از آن بهره می‌برد. یکی از بارزترین تأثیرات آنان، تنزل جایگاه زنان به‌عنوان وجودی عقلانی بوده است که با گسترش عوام‌گرایی و ایجاد ناامنی جامعه، زنان آزاد را به ورطه افول سوق داد و سبب تنزل نهاد خانواده شد و چالش‌های نیز در اصل و ‌نسب خلافت ایجاد کرد. علاوه بر این، پیامدهای ورود کنیزان در ادبیات و شعر نیز بازتاب داشته و بر حوزۀ اندیشه و نگرش جامعه تأثیرگذار بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Social consequences of the presence of slave girls in the early Islamic centuries

نویسنده [English]

  • Aazam Rahimijaberi
Assistant Professor, Department of History Education, Farhangian University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Enslaved women and girls from different classes of society were captured through political instability, captivity, and trade, and bought and sold like goods. These enslaved girls, according to the cultural and social conditions of Islamic society, had an active presence in most areas of life and left a lasting impact; therefore, examining their living conditions helps us understand the social and cultural history of that era. Accordingly, the present study raises the central question of what impact these girls had on the social structure. This issue is examined with a descriptive-analytical approach based on historical literature. The findings of the study indicate that the presence of enslaved girls in Muslim communities as human goods had various consequences for cultural and social institutions, shaping the very components that society used to model women's behavior. One of their most obvious effects was the degradation of women's status as rational beings, which, with the spread of populism and growing insecurity in society, led free women into decline, caused the degradation of the family institution, and also created challenges to the lineage of the caliphate. In addition, the consequences of the introduction of enslaved girls were reflected in literature and poetry, deeply impacting the thoughts and attitudes of society.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Slaves
  • Islam
  • Abbasid Caliphate
  • Women
  • Family

مراجع

منابع
قرآن کریم.
ابن الطقطقی، محمد بن طباطبا. (1418). الفخری فی الاداب السلطانیه و الدول الاسلامیه، بیروت: دارالقلم العربی.
ابن العبری، غریغوریوس بن هارون. (1992). تاریخ مختصر الدول، بیروت: دارالشرق.
ابن حوقل. (1345). صوره الارض، ترجمه جعفر شعار، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابن خلدون، عبدالرحمن. ( 1336). مقدمه، ج1، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ابن عبدربه، شهاب الدین احمد. (1345). ج3، عقدالفرید، قاهره. 
ابن قتیبه دینوری. (1347). عیون الاخبار، ج4، قاهره: دارالکتب المصریه
ابن قدامه، عبدالله بن احمد بن محمد. (1972). المغنی، ج 7، بیروت: دارالکتاب العربی.
ابن کثیر، أبوالفداء. ( 1978). البدایه و النهایه، بیروت: دارالفکر.
ابن منظور ، محمد بن مکرم. (1414). لسان العرب، ج3، تصحیح جمال الدین میردامادی، بیروت: دارالفکر.
اشپولر، برتولد. (1349). تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه جواد فلاطوری، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
اشپولر، برتولد. (1354). جهان اسلام، ج1، قمر آریان، تهران: امیرکبیر.
اصفهانی، ابوالفرج علی بن محمد. (1415). الاغانی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
امین، احمد. (1315). پرتو اسلام ترجمه ضحی الاسلام، ترجمه؛ عباس خلیلی طهرانی، تهران: مجلس.
انصاف پور، غلامرضا. (1359). روند نهضت های ملی و اسلامی ایران از اسلام تا یورش مغول، تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
البعلبکی، روحی. (1387). فرهنگ عربی و فارسی، ترجمه محمد مقدس، تهران: امیرکبیر.
بغدادی، ابومنصور عبدالقاهر. (1333). الفرق بین الفرق، ترجمه محدجواد مشکور، تبریز: حقیقت.
تنوخی، قاضی محسن. (1360). فرج بعد از شدت، ج2،  ترجمه حسین بن اسعد دهستانی، تصحیح اسماعیل حاکمی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ثعالبی نیشابوری، ابومنصور. (بی تا). غررالاخبار ملوک الفرس سیرهم، افست تهران.
جوینی، علاءالدین عطاالملک. (1385). تاریخ جهانگشای جوینی، ج1، تهران: دنیای کتاب. 
حتی، فلیپ خوری(خلیل). (1380). تاریخ عرب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: آگاه.
حتی، فیلیپ. (1350). شرق نزدیک در تاریخ، ترجمه قمر آریان، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
دورانت، ویل. (1343). تاریخ تمدن، ج11، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اقبال.
دهخدا، لغت نامه. (1334). دانشگاه تهران: تهران.
ذاکر جعفری، نرگس. (1397). نقش کنیزان رامشگر در موسیقی قرون اولیه اسلامی (دوره اموی و عصر اول عباسی). زن در فرهنگ و هنر، 10(2)، 215- 235. https://doi.org/10.22059/jwica.2018.252156.1026
الذهبی، شمس الدین محمد. ( 1417). سیر اعلام النبلاء، ج13 و 15، بیروت: دارالفکر.
راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محد. (1412). المفردات فی غریب القرآن، تحقیق صفوان عدنان داودی، دمشق : دارالقلم.
زیدان، جرجی. (1372). تاریخ تمدن اسلام،ج 2، 4، 5، ترجمه علی جواهر کلام، تهران: امیرکبیر.
ستاری، جلال. (1348). هزار و یک شب و افسانه شهرزاد، بیجا: بامداد.
ضیف، شوقی. (بی تا). سلسله تاریخ الادب العربی: العصر العباسی الثانی، قاهره: دارالمعارف.
طباطبایی، محمدحسین. (1362). المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی ، ج6، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
طبری، محمد بن جریر. (1412ق). التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: داراحیاء التراث العربی.
طبری، محمدبن جریر. (1375). تاریخ طبری( تاریخ الرسل و الملوک)، جلد 11،12، 13، 15، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران: اساطیر.
طوسی، خواجه نصیرالدین. (1356). اخلاق ناصری، تصحیح؛ مجتبی مینوی و علیرضا حیدری، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
عالم زاده، هادی؛ و کاظم نیا، فریبا. (1388). کارکرد کنیزان در خانواده(از طاهریان تا مغول). پژوهش زنان، 1(1)، 99- 117. https://jwica.ut.ac.ir/article_19988.html
عطار نیشابوری، شیخ فریدالدین محمد. (1391). تذکره الاولیا، تصحیح؛ محمد استعلامی، تهران: زوّار.
عنصرالمعالی، کیکاوس بن اسکندر. (1312). قابوس نامه، به کوشش سعید نفیسی، تهران: مجلس.
عوفی، سدید الدین محمد. (1370). جوامع الحکایات و لوامع الروایات، به کوشش جعفر شعار، تهران: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
غزالی، ابوحامد محمد. (1317). نصحیه الملوک، تصحیح؛ جلال همائی، تهران: مجلس.
فارمر، هنری جرج. (1366). تاریخ موسیقی عرب، ترجمه بهزاد باشی، تهران: آگاه. 
فرامرزبن خداداد بن عبدالله الکاتب الارجانی. (1363). سمک عیار،ج2، تصحیح پرویز ناتل خانلری، تهران: آگاه. 
فروغی، محمد علی. (1344). سیرحکمت در اروپا، ج1، تهران: زوّار.
کاظم نیا، فریبا. (1389). دلالت های کارکردشناسانه کنیزان در دوره میانه بر پایه نام های آنان. تاریخ و تمدن اسلامی، 2(6)، 21- 46. https://sanad.iau.ir/Journal/jhcin/Article/787919
کانپوری، محمد عبدالرزاق. (1348). برمکیان، ترجمه سید مصطفی طباطبایی و رام. ه.  بودراجا، تهران: سنایی.
مسعودی، علی بن حسین. (1382). مروج الذهب، ج2، مترجم؛ ابوالقاسم پاینده، تهران: علمی و فرهنگی. 
مقدسی، مطهر بن طاهر. (1374). البدء و التاریخ، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران: نشر اگه.
نخجوانی، هندوشاه. (1344). تجارب السلف، تصحیح عبای اقبال، تهران: طهوری.
نظامی عروضی سمرقندی، احمد بن عمر بن علی. (1327). چهار مقاله، تصحیح محمد قزوینی، به کوشش محمد معین، تهران: ارمغان.
هزار و یک شب. (1383). ج1، ترجمه عبداللطیف طسوجی تبریزی، تهران: هرمس.
سیاست در آینه تاریخ
دوره 2، شماره 3 - شماره پیاپی 7
پاییز
آذر 1404
صفحه 55-70

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار