تحلیل نقش ویژگی‌های جغرافیایی و اقلیمی حجاز در شکل‌دهی به ساختار اجتماعی و بروز جنگ‌های قبیله‌ای در عصر جاهلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گـروه معـارف اســلامی، دانشــکـده الهیات، دانشــگـاه جامع امـام حســین (ع)، تهران، ایران.

2 استادیار گروه ایران‌شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.

3 استادیار گروه جغرافیا، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.

چکیده

در پژوهش پیشِ‌رو، با تمرکز بر اصل «رابطه پویا و پایدار محیط و رفتار»، پدیده جنگ به‌عنوان یکی از شاخصه‌های انکارناپذیر عصر جاهلیت در حجاز موردتوجه واقع‌شده است. اهمیت بررسی پدیده جنگ در دوره مزبور به‌اندازه‌ای است که نقش مهمی در فهم تحولات آن دوره دارد. با عنایت به اهمیت موضوع، پرسش اصلی پژوهش آن است که عوامل طبیعی و اقلیمی چه تأثیری در زمینه‌سازی و بروز منازعات عصر جاهلی داشتند؟ در مقاله پیشِ‌رو، این فرض موردبررسی قرار می‌گیرد که مشخصات محیطی و ویژگی‌های طبیعی حجاز تأثیر زیادی بر تحولات اجتماعی به‌خصوص مسئله جنگ‌ها و نبردهای آنجا داشته است. روش این پژوهش، تاریخی-تحلیلی است که با اتکا بر منابع کتابخانه‌ای (تاریخی و جغرافیایی)، داده‌های مرتبط و فرض پژوهش موردبررسی قرارگرفته است. حاصل بررسی‌های پژوهش ذیل تأثیرگذاری و نه تعین‌گری محیطی نشان می‌دهد طبیعت و جغرافیای حجاز، تأثیر قابل‌توجهی در شکل‌دهی و صورت‌بندی نوع خاصی از ساختار اجتماعی و بافت سیاسی آنجا داشت. وضعیت نامساعد آب‌وهوایی و کمبود منابع طبیعیِ حاصلخیز، استفاده حداقلی از موقعیت ارتباطی، فقدان جذابیت‌های طبیعی و غیره، شکل‌گیری نظام اندیشگی، ارتباطی و معیشتی آنان را به میزان زیادی تحت‌تأثیر قرار داد. در وضعیت زندگی در طبیعت فقیر و خشن، همچنین فقدان ارتباط مستمر با جوامع پیرامون، نظام اخلاقی و رفتاری متناسب با آن نیز پدید آمد. یافته‌ها حاکی از آن است که جغرافیای فقیر و خشن حجاز، نه به‌صورت جبری، بلکه به‌عنوان زمینه‌ساز اصلی، به شکل‌گیری ساختار قبیله‌ای، معیشت مبتنی بر غارت و در نهایت وقوع پرشمار جنگ‌های طولانی انجامید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Analysis of the role of geographical and climatic features of Hejaz in shaping the social structure and the outbreak of tribal wars in the Jahiliyyah era

نویسندگان [English]

  • Bahador Shahriari 1
  • Arman Forouhi 2
  • Hasan Yaghoub Nia 3
1 Assistant Professor, Islamic Knowledge Group, School of Theology, Imam Hossein University(AS), Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Iranian Studies, Faculty of Humanities, Meybod University, Meybod, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Geography, Faculty of Humanities, Meybod University, Meybod, Iran.
چکیده [English]

In the present study, focusing on the principle of the “dynamic and enduring relationship between environment and behavior,” the phenomenon of war is examined as one of the undeniable characteristics of the Age of Ignorance (Jāhiliyyah) in Hijaz. The importance of investigating the phenomenon of war during this period is such that it plays a significant role in understanding the transformations of that era. Given the significance of the subject, the main research question is: what influence did natural and climatic factors have on the groundwork and occurrence of conflicts in the Jāhiliyyah period? This article examines the hypothesis that the environmental characteristics and natural features of Hijaz had a considerable impact on social developments, particularly with regard to wars and battles in the region. The research method is historical-analytical, based on library sources (historical and geographical), through which relevant data and the research hypothesis are analyzed. The findings, which emphasize environmental influence rather than determinism, indicate that the nature and geography of Hijaz had a notable impact on the formation and configuration of a specific type of social structure and political fabric in the region. Adverse climatic conditions, the scarcity of fertile natural resources, minimal utilization of the region’s connective position, the lack of natural attractions, and other such factors greatly influenced the formation of their cognitive, communicational, and livelihood systems. Living in a harsh and impoverished natural environment, along with the absence of sustained contact with surrounding societies, also gave rise to a corresponding moral and behavioral system. The findings suggest that the poor and harsh geography of Hijaz—not deterministically but as a primary groundwork factor—led to the formation of a tribal structure, a livelihood based on plunder, and ultimately the frequent occurrence of prolonged wars.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Hijaz
  • Jahiliyyah Era
  • Tribal Wars
  • Geographical Determinism
  • Possibilism

مراجع

منابع
ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله. (1992 م). الاستیعاب. محقق علی محمد. بیروت: دارالجیل.
ابن‌الاثیر، عزالدین علی. (1385 ق). الکامل فی التاریخ. بیروت: دارصادر.
ابن‌الاثیر، عزالدین علی. (بی‌تا). کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران. ترجمه عباس خلیلی. تهران: موسسه مطبوعات.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن بن محمد. (1375). تاریخ ابن‌خلدون. مقدمه‏، ترجمه محمدپروین گنابادى، تهران: علمى و فرهنگى.
ابن‌فارس، ابوالحسن‌احمد. (1389). معجم مقاییس اللغه. تحقیق عبدالسلام محمد هارون. مصر: شرکه مکتبه و مطبعه الحلبی.
ابن‌کلبی، هشام‌بن‌محمد. (1364). الاصنام. تحقیق احمدزکی‌پاشا. ترجمه محمدرضا جلالی‌نایینی. تهران: نشر نو.
ابن‌منظور. (1416 ق/1996 م). لسان‌العرب. تصحیح امین محمدعبدالوهاب، محمدالصادق العبیدی. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ابن‌هشام‏. (بی‌تا). السیرة النبویة. تحقیق مصطفى السقا و ابراهیم الأبیارى و عبدالحفیظ شلبى. بیروت: دارالمعرفة.
ابوالفرج اصفهانى،‏ على‌بن‌الحسین. (1415 ق). الأغانی. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
امین‌عاملى، سید محسن. (1376). سیره معصومان. ترجمه على حجتى کرمانى‏. تهران: سروش.
امینى، عبدالحسین. (بی‌تا). الغدیر. ترجمه جمعى از نویسندگان. ‏تهران: بنیاد بعثت.
آرمسترانگ، کارن. (1383). محمد؛ زندگی‌نامه پیامبر اسلام (ص). ترجمه کیانوش حشمتى‏. تهران: حکمت.
آلتمن، ایروین. (1382). محیط و رفتار اجتماعی. ترجمه علی نمازیان. تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
آلوسی، محمودشکری. (بی‌تا). بلوغ الارب فی معرفه احوال العرب. بیروت: درالکتب العلمیه.
آیینه‌وند، صادق. (1387). علم تاریخ در گستره تمدن اسلامی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
باقری خسرو. (1375). انسان به منزله عامل: بحثی تطبیقی درباره نقش پیش‌فرض‌ها در روانشناسی، فصلنامه حوزه و دانشگاه، ویژه کنفرانس انسانشناسی.
برزگر، ابراهیم. (1389). تاریخ تحول دولت در اسلام و ایران. تهران: سمت.
بلاشر، رژی. (1363). تاریخ ادبیات عرب. ترجمه آذرتاش آذرنوش. تهران: موسسه مطالعاتی و تحقیقات فرهنگی.
بیگ‌محمدی، حسن. (1377). مقدمه‌ای بر جغرافیای تاریخی ایران. اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان.
بیرونی، ابوریحان. (1386). آثار الباقیه. ترجمه اکبر داناسرشت‏. تهران: امیرکبیر.
پاینده، ابوالقاسم. (1376). تاریخ سیاسى اسلام. تهران: جاویدان.
پیشوایی، مهدی. (1382). تاریخ اسلام از جاهلیت تا رحلت. قم: دفتر نشر معارف.
ترکاشوند، زهرا و دادور فضیله. (1401). تحلیل تأثیر مطالعات میان رشته­ای بر پویایی علمی جغرافیا. فصلنامه جغرافیا. انجمن جغرافیایی ایران. 20 (75)، 20-1. DOI: 20.1001.1.27833739.1401.20.75.1.3
جعفریان، رسول. ‏(1386). آثار اسلامى مکه و مدینه‏. تهران: نشر مشعر.
جمعی از نویسندگان. (1380). تاریخ اسلام دوران پیامبر (ص). محقق و مصحح: علیرضا بن عبدالله. تهران: اداره آموزش‌هاى عقیدتى سیاسى.
حاجی بابایی، مجید، دادفر، سجاد. (1400). مفهوم‌شناسیِ نمادها، سنت‌ها و رموز جنگی اعرابِ پیش از اسلام. مطالعات تاریخی جنگ. 5 (17)، 74-47.  DOR: 20.1001.1.25887033.1400.5.3.4.3
حسینی، بهاءالدین محمد. (1382). باده‌ناب. سنندج: انتشارات کردستان.
الخوارزمی،‏ محمد بن أحمد. (1428 ق). مفاتیح العلوم. محقق و مصحح عبدالأمیر اعسم‏. بیروت: دارالمناهل.‏
دادفر، سجاد. (1395). جنگ در نزد عرب پیش از اسلام. مطالعات تاریخی جنگ. 1 (1)، 44-19.  DOR: 20.1001.1.25887033.1395.1.1.2.5
درمیان، علی‌جان و هاشمی سیدجلال. (1403). بررسی هندسه مفهوم عاملیت انسان در دیدگاه جان دیویی و پیامدهای تربیتی آن، فصلنامه آموزش‌پژوهی نوین. 10 (39)، 66-60.
دورانت، ویل. (1401). تاریخ تمدن. ترجمه ابوطالب صارمی. تهران: سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى.
دیویی جان. (1337). بنیاد نو در فلسفه. ترجمه صالح ابوسعیدی. تهران: اقبال.
رنجبر باروق زهرا، قنواتی عزت‌الله، کمانرودی کجوری موسی و علی احمدآبادی. (1402). بررسی نقش ژئومورفولوژی در ارزیابی توان محیطی توسعه شهری با استفاده از روش امتیازدهی منطق ترجیح مبتنی بر GIS. فصلنامه پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمی. 11 (4)، 108-84. DOI: 10.22034/gmpj.2022.361915.1379
رهنمایی، محمدتقی. (1389). توان‌های محیطی ایران. تهران: انتشارات دانایی توانایی.
زرگری‌نژاد، غلامحسین. (1393). تاریخ صدر اسلام. تهران: سمت.
زریاب‌خویی، عباس. (1388). سیره رسول‌الله. تهران: سروش.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1387). بامداد اسلام. تهران: امیرکبیر.
زیدان، جرجى. (1333). تاریخ تمدن اسلام. ترجمه على جواهرکلام. تهران: امیرکبیر.
سالم، عبدالعزیز. (بی‌تا). تاریخ الدوله العربیه منذ عصر الجاهلیه حتی سقوط الدوله الامویه. بیروت: دارالنهضه العربیه.
سبحانى، جعفر. (1385). فروغ ابدیت؛ تجزیه و تحلیل کاملى از زندگى پیامبر اکرم (ص). قم: بوستان کتاب.
سربندی فراهانی معصومه، بهزادفر مصطفی. (1393). کیفیات محیطی موثر بر قرارگاه رفتاری در فضاهای سبز و باز محلی، فصلنامه مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 2 (5)، 115-101.
سلیمانی، محمد (1371). ماهیت و قلمرو علم جغرافیا. تهران: سمت.
شراب، محمد حسن. (1383). المعالم الأثیرة. تهران: مشعر.
شکوئی، حسین. (1378). اندیشه‌های نو در فلسفه جغرافیا. تهران: موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی.
صالح، احمدعلى. (1375). حجاز در صدر اسلام. ترجمه عبدالمحمد آیتى. تهران: مشعر.
صرامی، حسین. (1378). علیت محیطی، جغرافیا. مجله اطلاعات جغرافیایی. ش 30.
عبدالحکیم، محمد صبحی. (1427 ق). أطلس المملکة العربیة السعودیة و العالم. بیروت: مکتبه لبنان ناشرون.
عزتی، عزت‌الله. (1370). ژئوپلتیک. تهران: سمت.
علیجانی، بهلول. (1371). ماهیت و قلمرو علم جغرافیا. تهران: سمت.
فیاض، علی اکبر. (1385). تاریخ اسلام. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
قرآن کریم.
قزوینى، زکریا بن محمد. (1373). آثار البلاد و اخبار العباد. ترجمه میرزا جهانگیر قاجار. تهران: امیرکبیر.
کردوانی، پرویز. (1393). مناطق خشک (ویژگی‌های اقلیمی). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
گئورگیو، کنستان ویرژیل. (1394). محمد پیغمبری که از نو باید شناخت. ترجمه ذبیح الله منصوری. تهران: زرین.
لاپیدوس، ایرام. (1387). تاریخ جوامع اسلام. ترجمه علی بختیاری زاده. تهران: اطلاعات.
لشکری حسن و زینب محمدی. (1394). اثر موقعیت استقرار پرفشار جنب حاره‌ای عربستان بر سامانه‌های بارشی در جنوب و جنوب غرب کشور. فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، 47(1)، 90-73.  DOI: 10.22059/jphgr.2015.53679
لنگ، جان. (١٣٨٦). آفرینش نظریه معماری: نقش علوم رفتاری در طراحی محیط. ترجمه علیرضا عینی‌فر. تهران: انتشارات دانشگاه‌ تهران.
لوبون، گوستاو. (1358). تاریخ تمدن اسلام و عرب‏. ترجمه سید هاشم حسینى. تهران: کتابفروشى اسلامیه.
مسعودی، ابوالحسن علی. (1365). التنبیه‌والإشراف. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: علمى و فرهنگى.
مسعودی، ابوالحسن علی. (1374). مروج الذهب و معادن الجوهر. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: علمى و فرهنگى.
مطهری، حمیدرضا. (1397). قانون در حجاز عصر جاهلی. سخن تاریخ. 12(27)، 100-87.
منتظرالقائم، اصغر. (1383). تاریخ اسلام تا سال چهلم هجری. اصفهان: انتشارات دانشگاه اصفهان و سمت.
نجفى، محمد باقر. (1364). مدینه‌شناسی. تهران: شرکت قلم.
نصیری، محمد، زارعکار، حسین. (1396). تحلیل جامعه‌شناختی مسئلۀ زنده به گور کردن دختران در جزیره‌ العرب عصرجاهلی. فصلنامه پژوهش های تاریخی ایران و اسلام. 11 (20)، 214-197. DOI: 10.22111/jhr.2018.3697
نگارش، حسین. (1374). جبرگرایی یا دترمینیسم. فصلنامه علوم انسانی دانشگاه سیستان و بلوچستان. س 1، ش 1.
نویری، شهاب‌الدین احمد. (1423 ق). نهایة الأرب فی فنون الأدب. ‏قاهره: دارالکتب و الوثائق القومیة.
نیک‌بین، نصرالله. (بی‌تا). اسلام از دیدگاه دانشمندان غرب. دفتر مذهبی سیمان و فارسبت دورود.
واقدی، محمد بن عمر. (1369). المغازى. ترجمه محمود مهدوى‌دامغانى. تهران: مرکز نشر دانشگاهى.
وتر، ضاهر. (1386). آیین نبرد در عصر پیامبر (ص). قم: زمزم هدایت.
هادی منش، ابوالفضل. (1399). فرهنگ جاهلیت و تلاش‌های پیامبر اسلام (ص) در کلام امیرالمومنین (ع). مبلغان. 21 (257)، 20-7.
هاگت، پیتر. (1373). جغرافیای ترکیبی نو. ترجمه شاپور گودرزی نژاد. تهران: سمت.
هرودت. (1368). تواریخ. ترجمه با حواشی وحید مازندرانی. تهران: دنیای کتاب.
هیکل، محمد حسین. (بی‌تا). زندگانی محمد (ص). ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: علمی.
یوسفی، عثمان. (1387). تعصب قبیله گرایی در دوران جاهلیت ؛ مفهوم و نمودهای آن.  فروغ وحدت. 4 (13)، 43-34.
یعقوبى، احمد ابن‌واضح. (1371). تاریخ یعقوبى. ترجمه محمدابراهیم آیتى. تهران: علمى و فرهنگی.
یوسفی‌غروى، محمد هادى. (1383). ‏تاریخ تحقیقى اسلام. قم: موسسه امام خمینى (ره).
سیاست در آینه تاریخ
دوره 2، شماره 3 - شماره پیاپی 7
پاییز
آذر 1404
صفحه 1-17

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار