مسئله زنان و روشنفکران عصر مشروطه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

گروه علوم سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران

چکیده

«مسئله زنان» در ایران برای نخستین بار با ورود مدرنیته غربی مطرح شد. به خصوص پس از وقوع انقلاب مشروطه در ایران «مسئله‌ی زنان» تبدیل به یک موضوع مهم و اساسی در محافل روشنفکری ایران گردید. از آنجا که روشنفکران عصر مشروطه، به عنوان نسل اول روشنفکران ایرانی، نخستین گروهی بودند که از منظر اندیشه­های نوگرایانه به «مسئلۀ زنان» در ایران پرداختند، دیدگاه­‌های آن­‌ها در باب این موضوع اهمیت ویژه‌­ای دارد. این اهمیت هم به لحاظ تأثیری است که این دیدگاه‌­ها بر نسل­‌های بعدی روشنفکری در ایران داشته‌است و هم به لحاظ نقش آن در ایجاد یک مجادلۀ و اختلاف پایدار بین دیدگاه­‌های نوگرایانه و دیدگاه­‌های سنت­‌گرایانه در خصوص مسئله زنان در عصر مشروطه و پس از آن. با توجه به اهمیت این موضوع، پژوهش حاضر تلاش می­‌کند با تمرکز بر مواضع و نظرات چهار تن از نمایندگان اصلی نسل اول روشنفکران ایرانی (ملکم خان، آخوندزاده، طالبوف و آقاخان کرمانی) به این سؤال پاسخ دهد که «نسل اول روشنفکران ایرانی چه دیدگاه­‌هایی نسبت به «مسئله زنان» داشتند؟». یافته‌­های پژوهش نشان می­‌دهد که مسئله زنان یکی از موضوعات اصلی مورد توجه نسل اول روشنفکران ایرانی و از جمله موضوعات اصلی اختلاف روشنفکران نوگرا و سنت­گرایان در ایران عصر مشروطه بود. از یک‌سو، روشنفکران تحت تأثیر اندیشه‌­های نوگرایانه برای نخستین بار خواستار تغییر وضعیت زنان شده و این تغییر را «لازمۀ پیشرفت» ایران می­‌دانستند و از سوی دیگر سنت­‌گرایان اندیشه­‌های روشنفکران در خصوص زنان را موجب «ترویج فساد» تلقی می­‌کردند و این یکی از دلایل اصلی ظهور گرایش مشروعه­‌خواهی و مخالفت با مشروطه بود. رویکرد پژوهش حاضر، رویکرد توصیفی- تحلیلی بوده و از روش کیفیِ تحلیل اسناد تاریخی برای بررسی نگاه نسل اول روشنفکران ایرانی به مسئله زنان استفاده می­‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The issue of women and intellectuals in the Constitutional Era

نویسندگان [English]

  • Abouzar Rafiei Ghahsareh
  • Azar Poursheh
Department of Political science, Faculty of Literature and Humanities, Yasouj University, Yasouj, Iran.
چکیده [English]

The "women's issue" in Iran was first raised with the arrival of Western modernity. Especially after the Constitutional Revolution in Iran, the "women's issue" became an important concept in Iranian intellectual circles. Since the intellectuals of the Constitutional Era, as the first generation of Iranian intellectuals, were the first group to address the "women's issue" in Iran from the perspective of modernist ideas, their views on this issue are of particular importance. This importance is due both to the influence that these views had on subsequent generations of intellectuals in Iran and to their role in creating a lasting debate and difference between modernist and traditionalist views on the status of women in the constitutional era and thereafter. Given the importance of this issue, the present study attempts to answer the question, "What views did the first generation of Iranian intellectuals have regarding women? by focusing on the positions and opinions of four of the main representatives of the first generation of Iranian intellectuals (Malkom Khan, Akhundzadeh, Talibof, and Agha Khan Kermani). The research findings show that the status of women was one of the main issues of concern to the first generation of Iranian intellectuals and one of the main issues of disagreement between modernist and traditionalist intellectuals in Iran during the Constitutional Era. On the one hand, intellectuals, influenced by modernist ideas, for the first time called for a change in the status of women and considered this change a "necessity for progress" in Iran. On the other hand, traditionalists considered the intellectuals' ideas about women to "promote corruption," and this was one of the main reasons for the emergence of the tendency to oppose the constitutional system. This research will examine the attitude of the first generation of Iranian intellectuals about the status of women, based on an analytical-descriptive approach and using the qualitative method of analyzing historical documents.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Intellectuals
  • Women
  • Traditionalists
  • Qajar
  • Constitutionalism
منابع
آبراهامیان، یراوند. (1394). ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدی و محمد ابراهیم فتحی، تهران: نشر نی.
اتحادیه، منصوره. (1382). زن در جامعه قاجار، خلاصه مقالات نشریات زن در تاریخ ایران، به کوشش حوریه سعیدی، تهران، زیتون.
آخوندزاده، میرزا فتحعلی. (۱۳۴۹). تمثیلات شش نمایشنامه و یک داستان، ترجمه محمدجعفر قرجه داغی، چاپ دوم، تهران: خوارزمی.
آخوندزاده، میرزا فتحعلی. (۱۳51). مکتوبات کمال­الدوله به شاهزاده جلال الدوله، تهران: بی­نا.
آدمیت، فریدون. (1349) اندیشه‌های میرزا فتحعلی آخوندزاده، تهران: نشر پیام.
آدمیت، فریدون. (1357). اندیشه‌های میرزا آقاخان کرمانی، تهران: نشر پیام.
اصیل، حجت­الله. (1376). زندگی و اندیشۀ میرزا ملکم خان، تهران: نشر نی.
آفاری، ژانت؛ و بخشیان مژگان، علی. (۱۳۷۸). نگرشی بر زن و جنسیت در دوران مشروطه، تهران: نشرکانون پژوهشی زنان.
باغدار دلگشا، علی. (1397). مشروطه، زنان و تغییرات اجتماعی، تهران، روشنگران و مطالعات زنان.
بامداد، بدر الملوک. (۱۳۴۷). زن ایرانی از انقلاب مشروطه تا انقلاب سفید، تهران: انتشارات ابن سینا.
توکلیان، جلال. (1390). نخبگان ایرانی در دوره گذار، تهران: نشر نگاه معاصر.
حبیبی، فتح­آبادی. (1379). نقش زنان در توسعه­ی اجتماعی و فرهنگی از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی، نشریه رشد آموزش تاریخ، 41. https://www.roshdmag.ir/Roshdmag_content/media/article/977.pdf
ساسانی، خان ملک. (بی­تا). سیاست گران دوره قاجار، تهران: هدایت.
شهابی، هوشنگ. (1387). ممنوعیت حجاب و پیامدهای آن، در استفانی کرونین، رضاشاه و شکل‌گیری ایران نوین: دولت و جامعه در زمان رضاشاه، تهران: جامی.
طالبوف، میرزا عبدالرحیم. (۱۳۴۶). کتاب احمد، به کوشش مؤمنی، تهران، جیبی.
عبدالحسین، ناهید. (۱۳۶٠). زنان ایران در جنبش مشروطه، تبریز: نشر احیا.
غنی نژاد، موسی. (۱۳۷۷). تجدد و توسعه در ایران معاصر، تهران: نشر مرکز.
قاضی مرادی، حسن. (۱۳۸۷). در پیرامون خودمداری ایرانیان، ناشر اختران.
کرباسی، مرضیه. (1385). سیر تحولات اجتماعی زنان در یکصد سال اخیر، تهران: نشر اکنون
کرمانی، میرزا آقاخان. (۱۳۵۲). سه مکتوب، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کشاورز شکری، عباس؛ و فرهادی، احسان. (1390). بسیج در انقلاب مشروطه ایران: نقش نیروهای اجتماعی در حیات سیاسی و اجتماعی عصر مشروطه، تهران: میزان
الگار، حامد. (۱۳۶۹). دین و دولت در ایران، نقش علما در دوره قاجار، مترجم ابوالقاسم سری، انتشارات توس.
منافی، میرعلی. (1392). میرزا عبدالرحیم طالبوف، ترجمه پرویز زارع شاه ویسی، تبریز، بی­نا.
منفرد، پگاه­؛ و محمدی، علی. (۱۳۹۸). جایگاه زن در آثار منثور زین العابدین مراغه­ای، میرزا عبدالرحیم طالبوف تبریزی و میرزا فتحعلی آخوند­زاده، دومین کنفرانس بین المللی مطالعات زبان، ادبیات، فرهنگ و تاریخ. https://civilica.com/doc/924129/download/
مهریزی، مهدی. (1384). رویکردهای مذهبی در تاریخ معاصر ایران به زن، آیینه پژوهش، 91، 7. http://jap.isca.ac.ir/article_2785_54cc66f721e5e52af13e2560f8fd1933.pdf
مؤمنی، باقر. (۱۳۵۱). میرزا فتحعلی آخوندزاده، مقالات، تهران: انتشارات آوا.
مؤمنی، باقر. (۱۳۸۶). نواندیشی و روشنفکری در ایران: ناشر مؤلف.
نورایی، فرشته. (۱۳۵3). تحقیق در افکار میرزا ملکم خان نظام الدوله، تهران: شرکت سهامی کتاب­های جیبی با همکاری مؤسسه انتشاراتی فرانکلین.
نوری وکیل آباد، یحیی. (1397). معمای مشروطه، مغازله کفر و ایمان، اردبیل: انتشارات عنوان.
هاشمی کذابی، نجمه. (۱۳۹٠). نقد جامعه در آثار داستان نویسان صدر مشروطه، تهران، انتشارات جامعه­شناسان.
ونزان، آنا. (۱۳۹۴). نگاهی به اندیشه­های میرزا ملکم خان (وبسایت مد و مه، مراجعه شده در تاریخ 12/10/1403): https://madomeh.com/2015/09/21/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%A8%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C%D9%85%DB%8C%D8%B1%D8%B2%D8%A7-%D9%85%D9%84%DA%A9%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86 %DA%AF%D9%81%D8%AA/
 
References:
Amin, C. M. (2002). the Making of the Modern Iranian Women Gender, State Policy, and Popular Culture, 1865-1946. Gainesville: University Press of Florida.
Paydar, P. (1995). Women and the Political Process in Twentieth Century Iran. Cambridge: Cambridge university press.