جایگاه باورهای عامیانه در شیوه‌ی درمان دوره‌ی قاجار بر مبنای متون سفرنامه‌های خارجی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مطالعات ایران بعد از اسلام، گروه تاریخ، دانشگاه خلیج فارس بوشهر، مدرس گروه تاریخ دانشگاه یاسوج.

2 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر، ایران.

چکیده

در دوران قاجار، جامعه‌ی ایران با گذار تدریجی از سنت به تجدد، به‌ویژه در حوزه‌ی بهداشت و درمان، روبرو بود. باورهای عامیانه، طب سنتی ایرانی و تأثیرات اولیه طب غربی، نقش مؤثری در شکل‌گیری نگرش عمومی نسبت به سلامت و شیوه‌های درمانی ایفا می‌کردند. گزارش‌های سیاحان خارجی، تصویری قابل تأمل از برخورد جامعه‌ی ایرانی با بیماری، درمان و مفهوم سلامت در این دوره ارائه می‌دهند که تلفیقی از تجربیات فردی، باورهای خرافی و تلاش‌های نوپای پزشکی نوین را نشان می‌دهد. این پژوهش با بهره‌گیری از متون تاریخی، به بررسی نفوذ و گسترش باورهای عامیانه طبی، طب سنتی ایرانی، طب غربی و عناصر خرافی در جامعه‌ی ایران قاجاری پرداخته است. مردم در این دوره، نگرش‌های گوناگونی نسبت به علل بیماری‌ها و شیوه‌های درمانی داشتند که اغلب بر پایه طب سنتی، تجارب فردی یا باورهای نهادینه‌شده شکل می‌گرفت. این پژوهش با روش تاریخی و تحلیل داده‌های استخراج‌شده از منابع معتبر، گزاره‌های تاریخی مرتبط با درمانگری در باورهای عامه را تبیین می‌کند. پرسش اصلی پژوهش این است چه عواملی در ترویج و رشد باورهای عامیانه در شیوه‌ی درمان و پزشکی دوره‌ی قاجار تأثیرگذار بوده است و باورهای عامیانه چه جایگاهی در شیوه‌ی طبابت دوره‌ی قاجاریه داشته است؟ یافته‌ها نشان می‌دهد که نگرش‌های فردی و تجربه‌های اکتسابی گروهی در تبیین علل بیماری و انتخاب روش‌های درمانی نقش بسزایی داشته‌اند. طب عامیانه و طب جدید هم‌زمان در جامعه حضور داشتند، اما مقاومت بخش زیادی از جامعه در برابر شیوه‌های درمانی نوین، ناشی از ضعف در امکانات بهداشتی، شرایط اقلیمی و اجتماعی خاص و نبود آگاهی عمومی نسبت به طب نوین، در گسترش باورهای عامیانه درمانی عصر قاجار بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The role of folk beliefs in the healing practices of the Qajar era: Based on foreign travelogues

نویسندگان [English]

  • Somayyeh Khosravi Ravesh 1
  • Habibollah Saeidiania 2
1 PhD student in Iranian Studies after Islam, Department of History, Persian Gulf University, Bushehr, Lecturer in the Department of History, Yasouj University.
2 Associate Professor, Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Persian Gulf University, Bushehr, Iran.
چکیده [English]

During the Qajar era, Iranian society was facing a gradual transition from tradition to modernity, especially in the field of health and treatment. Folk beliefs, traditional Iranian medicine, and the early influences of Western medicine played an influential role in shaping the public attitude towards health and treatment methods. Foreign travelers' reports provide a striking picture of Iranian society's approach to illness, treatment, and the concept of health during this period, which shows a combination of individual experiences, superstitious beliefs, and nascent efforts of modern medicine. This study, using historical texts, examines the influence and spread of folk medical beliefs, traditional Iranian medicine, Western medicine, and superstitious elements in Qajar Iranian society. During this period, people had diverse attitudes toward the causes of diseases and treatment methods, which were often based on traditional medicine, individual experiences, or institutionalized beliefs. This research, using a historical method and analyzing data extracted from reliable sources, explains historical statements related to healing in popular beliefs. The main question of the research is what factors were influential in the promotion and growth of folk beliefs in the treatment and medicine practices of the Qajar period, and what position did folk beliefs have in the medical practices of the Qajar period? The findings show that individual attitudes and acquired group experiences played a significant role in explaining the causes of disease and choosing treatment methods. Folk medicine and modern medicine were present in society at the same time, but the resistance of a large part of society to modern treatment methods, due to the weakness of health facilities, specific climatic and social conditions, and the lack of public awareness of modern medicine, contributed to the spread of folk healing beliefs in the Qajar era.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qajar era
  • Medicine
  • Treatment
  • Folk Beliefs
  • Foreign Travelers
 
منابع
ابراهیم‌نژاد، هرمز. (۱۳۹۶). نوسازی پزشکی و بهداشت عمومی در دوره‌ی قاجار. ترجمه‌ی قربان روانان. تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام.
ابراهیم‌نژاد، هرمز. (۱۴۰۳). پزشکی، بهداشت عمومی و حکومت قاجار: الگوهای نوسازی پزشکی در ایران سده‌ی نوزده. مترجمان: بهزاد کریمی، مهسا خلیلی. تهران: افکار جدید.
اوبن، اوژن. (۱۳۶۲). مسافرت به ایران. ترجمه‌ی علی اصغر سعیدی. تهران: زوّاره.
اولیویه. (۱۳۷۱). سفرنامه اولیویه. ترجمه‌ی محمدطاهر میرزا. تهران: اطلاعات.
برجسته، سحر و دیگران. (۱۳۹۳). سلامت، بهداشت و زیبایی در عصر قاجار. ترجمه‌ی مسعود کثیری. تهران: امیرکبیر.
بروگش، هنریش. (۱۳۶۷). سفری تا دربار سلطان صاحبقران. جلد دوم. ترجمه‌ی مهندس کردبچه. تهران: اطلاعات.
پولاک، یاکوب ادوارد. (۱۳۶۸). سفرنامه ایران و ایرانیان. ترجمه‌ی کیکاووس جهانداری. تهران: خوارزمی.
حیدری، سلیمان و بیاتی، سمیه (۱۳۹۸). پیامدهای تأثیرگذاری باورها و اعتقادات عامیانه بر طبابت عصر قاجار. مجله اخلاق و تاریخ پزشکی، ۱۲، 170-161. http://ijme.tums.ac.ir/article-1-6132-fa.html
دالمانی، هانری رنه. (۱۳۳۵). سفرنامه از خراسان تا بختیاری. ترجمه‌ی محمدعلی فره‌وشی. تهران: امیرکبیر.
دروویل، گاسپار. (۱۳۷۰). سفر در ایران. ترجمه‌ی منوچهر اعتماد مقدم. تهران: شباویز.
دیولافوا، ژان. (۱۳۵۰). سفرنامه مادام دیولافوا. ترجمه‌ی همایون فره وشی. تهران: دنیای کتاب.
رایس، کلارا کولیور. (۱۳۶۶). زنان ایرانی و راه و رسم زندگی آن‌ها. ترجمه‌ی اسدالله آزاد. تهران: کتابدار.
ژوبر (۱۳۴۷). مسافرت در ارمنستان و ایران. ترجمه‌ی علیقلی اعتماد مقدم. تهران: بنیاد فرهنگ.
سرنا، کارلا. (۱۳۶۳). مردم و دیدنی‌های ایران، سفرنامه کارلا سرنا. ترجمه‌ی غلامرضا سمیعی. تهران: نو.
شفیعی، سمیه سادات (۱۳۹۵). سلامت و باورهای عامیانه در دوره‌ی قاجار. پژوهش نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 5(1)، 75-57. https://economichistory.ihcs.ac.ir/article_2210.html
شقاقی، حسین قلی خان. (۱۳۵۳). خاطرات ممتحن الدوله. تهران: امیرکبیر.
شیل، لیدی. (۱۳۶۲). خاطرات لیدی شیل. ترجمه‌ی حسن ابوترابیان. تهران: نشر نو.
طیبی، محمد و کاویانی پویا، حمید (۱۳۹۳). طب در ایران عصر قاجار بر اساس سفرنامه‌های سیاحان غربی. مجله پژوهش نامه تاریخ، 9(35)، 25-1. https://sanad.iau.ir/fa/Article/942650?FullText=FullText
عسگریان، دنیا. (۱۴۰۴). پزشکی مدرن در ایران عصر قاجار: بیماری‌های واگیر دوره‌ی ناصری. ویراستار: اکرم وحدانی‌فر. تهران: نگارستان اندیشه.
عین السلطنه، قهرمان میرزا. (۱۳۷۳). روزنامه خاطرات عین السلطنه. تهران: اساطیر.
غفاری، فرزانه؛ و ناصری، محسن. (۱۳۹۶). احیاگران طب سنتی ایران در دوران معاصر. جلد اول. تهران: نوین پژوه سینا.
فرد، ریچارد. (۱۳۴۳). سفرنامه. ترجمه‌ی میهن دخت صبا. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
فلاندن، اوژن ناپلئون. (۱۳۵۶). سفرنامه. ترجمه‌ی حسین نورصادقی. تهران: اشراقی، چاپ سوم.
فلور، ویلم. (۱۳۸۶). سلامت مردم ایران در دوره قاجار. ترجمه‌ی ایرج نبی پور. بوشهر: مرکز پژوهش‌های سلامت خلیج فارس.
فووریه، ژوآنس. (۱۳۸۸). سه سال در دربار ایران. ترجمه‌ی عباس اقبال‌آشتیانی. تهران: نوین.
کریمی، زینب و رهنما، شهرام (۱۴۰۰). بررسی نقش ادعیه و اذکار در طب و طبابت دوره‌ی قاجار. فصلنامه تاریخ پزشکی، 13(۴۶)، 14-1. https://journals.sbmu.ac.ir/mh/article/view/31202
الگود، سریل. (۱۳۵۲). تاریخ پزشکی ایران. ترجمه‌ی محسن جاویدان؛ با مقدمه‌ی محمود نجم آبادی. تهران: اقبال.
لایارد، اوستین هنری. (۱۳۶۷). سفرنامه لایارد. ترجمه‌ی مهراب امیری. تهران: وحید.
موریه، جیمز. (۱۳۸۶). سفرنامه. جلد اول. ترجمه‌ی ابوالقاسم سری. تهران: توس.
نجم آبادی، محمود. (۱۳۵۳). تاریخ طب در ایران پیش از اسلام. جلد دوم. تهران: دانشگاه تهران.
نیکیتین، بازیل. (۱۴۰۲). ایرانی که من شناخته‌ام. ترجمه و نگارش همایون فره‌وشی؛ با مقدمه‌ی ملک الشعرای بهار، به‌همت مهسا هنرپور. تهران: چلچله.
ویشارد، جان. (۱۳۶۳). بیست سال در ایران. ترجمه‌ی علی پیرنیا. تهران: نوین.
ویلس، چارلز جیمز. (۱۳۶۳). تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاری. ترجمه‌ی سید عبدالله؛ به کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام. تهران: زرین.
هاشمیان، احمد. (۱۳۷۹). تحولات فرهنگی ایران در دوره‌ی قاجاریه و مدرسه دارالفنون. تهران: مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب.
هاشمیان، هادی (۱۳۹۰). مجلس حفظ الصحه. پیام بهارستان، 2(11)، 81-50. https://www.magiran.com/volume/63578