نقش و واکنش‌های سیاسی امامان زیدیه یمن در بستر تحولات قرن دهم هجری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، موسسه آموزش عالی دارالحکمه، قم، ایران.

چکیده

در قرن دهم هجری قمری، امامان زیدیه‌ی یمن در تلاش برای احیای قدرت و هویت سیاسی و مذهبی خود بودند، اما با چالش‌های متعدد داخلی و خارجی مواجه شدند. این پژوهش به بررسی چالش‌های سیاسی زیدیه یمن در این دوره می‌پردازد. مسئله‌ی اصلی تحقیق این است که مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی امامان زیدیه در قرن دهم چه بوده و این عوامل چه تأثیری بر عملکرد آنان داشت؟ فرضیه‌ی پژوهش بر این اصل استوار است که مجموعه‌ای از عوامل درون خاندانی و خارجی سبب تضعیف زیدیه و ناکامی آنان در تشکیل یک حکومت پایدار شد. رویکرد تحقیق، تاریخی-تحلیلی بوده و بر مبنای منابع دست اول و پژوهش‌های معتبر کتاب‌خانه‌ای صورت گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که درگیری‌های داخلی، اختلافات میان زیدیه، تهاجم ممالیک چرکسی، حملات عثمانی‌ها و پرتغالی‌ها و فشار حکومت طاهریان شافعی مذهب یمنی (حک. ۸۵۸- ۹۴۵)، از جمله عوامل کلیدی تضعیف زیدیه در یمن بودند. این عوامل نه‌تنها قدرت سیاسی زیدیه را محدود ساخت، بلکه بر تحولات تاریخی یمن نیز تأثیر بسزایی داشت.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The political role and responses of the Zaydi Imams of Yemen amid the transformations of the 10th Century AH

نویسنده [English]

  • Mohammadtaghi Sazandegi
Assistant Professor, Department of Islamic History and Civilization, Dar al-Hikmah Institute of Higher Education, Qom, Iran.
چکیده [English]

In the 10th century AH (16th century CE), the Zaydi Imams of Yemen sought to revive their political and religious authority but encountered numerous internal and external challenges. This study examines the political challenges faced by the Zaydi movement in Yemen during this period. The central research question explores the primary obstacles confronting the Zaydi Imams in the 10th century AH and assesses the impact of these factors on their political performance. The hypothesis posits that a combination of intra-familial tensions and external threats contributed to the weakening of the Zaydis and their failure to establish a stable political state. The research adopts a historical-analytical approach, grounded in primary sources and reliable scholarly literature. The findings indicate that internal conflicts, divisions within the Zaydi community, the invasions of the Circassian Mamluks, attacks by the Ottomans and the Portuguese, and the pressure exerted by the Shafiʿi Tahirid dynasty (r. 858–945 AH / 1454–1538 CE) were among the key factors in the Zaydis’ political decline. These dynamics not only curtailed the political influence of the Zaydis but also had a profound impact on the historical trajectory of Yemen.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Portuguese
  • Zaydi Yemen
  • Tahirid dynasty of Yemen
  • Ottomans
  • Circassian Mamluks
  • Yaḥyā Sharaf al-Dīn
منابع
ابن اثیر، علی‌بن محمد. (۱۴۰۷). الکامل فی التاریخ، بیروت، محقق ابراهیم شمس‌الدین، دارالکتب العلمیة.
ابن‌‌تَغری‌ بَردی‌، یوسف.‌ (۱۹۷۲). النجوم الزاهرة فی ملوک مصر و القاهره، محقق فهیم محمدشلتوت، قاهره، المؤسسة المصریة العامة.
ابن‌دَیبَع، أبی‌الضیا عبدالرحمن‌بن علی. (۱۴۰۲). الفضل المزید علی بغیة المستفید فی أخبار زبید، محمد عیسی صالحیه، کویت، المجلس الوطنی للثقافة.
ابن‌دَیبَع، أبی‌الضیا عبدالرحمن‌بن علی. (۱۴۰۹). قرة‌العیون فی اخبار الیمن المیمون، محقق محمد الأکوع، قاهره، السلفیة.
ابن‌دَیبَع، أبی‌الضیا عبدالرحمن‌بن علی. (۱۴۱۳). نشر المحاسن الیمانیة فی خصائص الیمن و نسب القحطانیة، به کوشش احمد راتب حموش، بیروت، دارالفکر المعاصر.
ابومُخَّرَمَه، عبدالله‌ طیب‌‌بن‌ عبدالله‌‌بن‌ احمد. (۱۴۲۸). قلادة النحر فی وفیات أعیان الدهر، محقق بوجمعه عبدالقادر مکری، بیروت، دارالمنهاج.
اوزون چارشی لی، حقی اسماعیل. (۱۳۷۹). تاریخ عثمانی، ترجمه ایرج نوبخت، تهران، کیهان.
باسورث، کلیفورد ادموند. (۱۳۸۱). سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشناسی، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
بافقیه، محمدبن عمر طیب. (۱۴۱۹). تاریخ الشَحر و أخبار القرن العاشر، محقق عبدالله محمد حبشی، صنعا، مکتبة الإرشاد.
حجری، محمدبن أحمدبن علی. (۱۴۱۶). مجموع البلدان الیمن و قبائلها، محقق محمدبن احمد، اسماعیل‌بن علی اکوع، صنعا، دارالحکمة الیمانیة.
حنظل، فالح. (۱۴۱۸). العرب و البرتغال فی التاریخ ۹۳ هـ إلی ۱۱۳4 هـ، ابوظبی، المجمع الثقافی.
خلیل، احمد محمود. (۲۰۱۳). تاریخ الکرد فی العهود الإسلامیة، بیروت، دارالساقی.
دایرةالمعارف بریتانیکا. (1910). جلد20، (ویرایش یازدهم). انتشارات دانشگاه کمبریج.
زباره، محمدبن محمد. (۱۹۹۸). تاریخ الائمة الزیدیة فی الیمن حتی العصر الحدیث، قاهره، مکتبة الثقافة‌الدینیة.
زرکلی، خیرالدین. (۱۹۸۹). الأعلام، بیروت، دار العلم للملایین.
سالم، سیدعبدالعزیز. (۱۹۹۳). تاریخ البحریة الاسلامیة فی مصر و الشام، بیروت، موسسه شباب الجامعة.
سالم، سیدمصطفی. (۱۹۷۸). فتح الثمانی الاول للیمن، چ۳، قاهره، معهد البحوث والدراسات العریبة.
شاکر، مصطفی. (۱۹۸۳). التاریخ العربی و المؤرخون، بیروت، دارالعلم للملایین.
شرف‌الدین، احمدبن حسین. (۱۳۸۷). تاریخ الیمن الثقافی، صنعا، جامعة صنعا.
شرف‌الدین، عیسی‌بن لطف‌الله الحسنی. (۱۴۲۴). روح الروح فیما حدث بعد المائة التاسعة من الفتن والمفتوح، محقق ابراهیم مقحفی، صنعا، مکتبة الام.
شلی یمنی، محمدبن ابوبکر. (۱۴۲۵). السناء الباهر بتکمیل النور السافر فی أخبار القرن العاشر، محقق ابراهیم مقحفی، صنعا، مکتبة الإرشاد.
شوکانی، محمد. (۱۴۲۹). البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع، محقق محمد حسن حلاق، بیروت، دار ابن‌کثیر.
شهاری، ابراهیم‌بن قاسم‌بن مؤیدبالله. (۱۴۲۱). طبقات الزیدیة الکبری، عمان، مؤسسة الإمام زیدبن علی الثقافیة.
طبری، محمدبن جریر. (۱۴۰۸). تاریخ الطبری، بیروت، دار الکتب العلمیه.
عبدالدایم، عبدالعزیز محمود. (۱۹۹۶). مصر فی عصری الممالیک و العثمانیین، قاهره، مکتبة نهضة الشرق.
عرشی، حسین‌بن احمد. (۱۳۴۶). بلوغ المرام فی شرح مسک الختام فی من تولی ملک الیمن من ملک أو إمام، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة.
عصامی، عبدالملک‌بن حسین. (۱۴۱۹). سمط النجوم العوالی فی أنباء الاوائل و التوالی، محقق علی محمد معوض، بیروت، دار الکتب العلمیة.
العمری، حسین عبدالله. (۱۴۰۹). الأمراء العبید والممالیک فی الیمن، بیروت، دارالفکر المعاصر.
عَیدَروس، عبدالقادربن شیخ. (۲۰۰۱). النور السافر عن أخبار القرن العاشر، بیروت، دار الکتب العلمیة.
عیدروس، عبدالله‌بن ابوبکر. (۱۴۳۲). دیوان العدنی، (دیوان محجة السالک و حجة الناسک)، محقق احمد محمد برکات، بیروت، دارالحاوی.
محبی، محمد امین‌بن فضل‌الله. (۱۴۳۵). خلاصة الاثر فی أعیان القرن الحادی عشر، بیروت، دارصادر.
مقریزی، احمدبن علی. (۱۴۲۲). المواعظ و الإعتبار فی ذکر الخطط و الآثار، تحقیق ایمن فواد سید، انگلیس، مؤسسة الفرقان للتراث الإسلامی.
منشی، احمدبن شرف‌الدین حسینى. (۱۳۸۳). خلاصة التواریخ، مصحح احسان اشراقی، تهران، دانشگاه تهران.
نهروالی، محمدبن احمد. (۱۳۸۷). البرق الیمانى فى الفتح العثمانى، ریاض، بی‌نا.
واسعی، عبدالواسع‌بن یحیی یمانی. (۱۳۴۶). تاریخ الیمن، (فرجةالهموم والحزن فی حوادث و تاریخ الیمن)، قاهره، سلفیة.
وجیه، عبدالسلام‌بن عباس. (۱۴۲۰). أعلام المؤلفین الزیدیة، عمان، مؤسسة الإمام زیدبن علی الثقافیة.