تأثیر تحولات فرهنگی بر نوسازی در ایران قاجار (مطالعه موردی از دوره فتحعلی شاه تا پایان سلطنت مظفرالدین شاه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران

2 گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

چکیده

سلطنت فتحعلی شاه (۱۲۵۰-۱۲۱2 ه.ش) با تحولات علمی و صنعتی در جهان هم‌زمان بود. جامعه ایران از چارچوب ایلی و عشیره‌ای خود بیرون نیامده و با مظاهر و تمدن‌های جدید و پدید‌های نوآشنا نشده بود. از اواسط سلطنت فتحعلی شاه به بعد بود که ایران با تمدن و فرهنگ اروپایی آشنا شد و این آشنایی از طریق رفت‌وآمد با اروپاییان و کشورهای همسایه بیشتر شد. گروهی از کارگزاران با آگاهی از تحولات غرب به این نتیجه رسیدند که پیشرفت فنی و علمی اروپاییان سبب برتری آنان شده است و ایران در صورتی قادر به موفقیت است که دست به اصلاحات بزند. پرسش این است که چگونه تحولات آموزشی، فرهنگی و اجتماعی در این بازه زمانی به شکل‌گیری ایران مدرن کمک کرد و آیا این آشنایی مثمر ثمر بود یا خیر؟ پژوهش حاضر به روش تحلیلی- تطبیقی درصدد پاسخ به این سؤال برآمده است. بررسی‌ها نشان داد که تحولات آموزشی، اجتماعی و فرهنگی در دوره قاجار زمینه‌ساز بیداری ملی شد و در نهایت به انقلاب مشروطه و شکل‌گیری ایران مدرن انجامید. این تحولات نه‌تنها در بهبود آگاهی و دانش عمومی مؤثر بود بلکه باعث شد زیرساخت لازم برای توسعه و پیشرفت کشور در دوران بعدی نیز فراهم شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The impact of cultural developments on modernization in Qajar Iran: A case study spanning the reigns of Fath Ali Shah to Mozaffar al-Din Shah

نویسندگان [English]

  • Aliasgar Rajabi 1
  • Asma Rezaei 2
  • Nasim Farahmand 2
1 Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Karaj, Iran.
2 Department of History, Faculty of Literature and Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده [English]

The reign of Fath Ali Shah (1250-1212 AH) coincided with scientific and industrial developments in the world. Iranian society had not emerged from its tribal and tribal framework and had not been introduced to new manifestations, civilizations, and phenomena. It was from the middle of Fath Ali Shah's reign onwards that Iran became acquainted with European civilization and culture, and this acquaintance increased through exchanges with Europeans and neighboring countries. A group of agents, aware of the developments in the West, concluded that the technical and scientific progress of the Europeans had given them superiority and that Iran would be able to succeed if it undertook reforms. The question is how educational, cultural, and social developments during this period contributed to the formation of modern Iran and whether this acquaintance was fruitful or not? The present study seeks to answer this question using an analytical-comparative method. Studies have shown that educational, social, and cultural developments during the Qajar period paved the way for national awakening and ultimately led to the Constitutional Revolution and the formation of modern Iran. These developments were not only effective in improving public awareness and knowledge, but also provided the necessary infrastructure for the country's development in the coming years.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Qajar Dynasty
  • Educational
  • Social
  • Cultural Developments
  • Mozaffari Period
منابع
اعتمادالسلطنه، محمدحسن. (۱۳۸۶). المآثر الآثار، به کوشش ایرج افشار، ج ۱، تهران: اساطیر.
افضل الملک، غلامحسین. (۱۳۶۱). افضل التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدونیان، چ ۱، تهران: تاریخ ایران.
اقبال آشتیانی، عباس. (۱۳۶۰). سفرنامه‌های خارجیان در ایران دوره قاجار، تهران، نشر زوار.
امانت، عباس. (۱۳۹۵). سیاست و فرهنگ در ایران عصر قاجار، تهران، نشر ققنوس.
اوبن، اوژن. (۱۳۶۲). ایران امروز (۱۹۰۷-۱۹۰۶)، ترجمه علی‌اصغر سعیدی، بی‌جا، کتاب‌فروشی زوار.
آبراهامیان، یرواند. (۱۳۷۷). ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتحی، تهران: نشر نی.
آجودانی، ماشاءالله. (۱۳۸۱). مشروطه ایران، تهران: اختران.
آدمیت، فریدون (۱۳۷۱). اندیشه ترقی و حکومت قانون: عصر سپهسالار، تهران: نشر سخن.
آرین پور، یحیی. (۱۳۵۱). از صبا تا نیما (تاریخ ۱۵۰ ساله ادب فارسی)، ج ۲، چاپ دو، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.
آفاری، ژانت. (۱۳۷۱). انجمن‌های نیمه سری زنان در نهضت مشروطه، ترجمه جواد یوسفیان، چ ۱، بی‌جا: بانو.
بروان، ادوارد. (۱۳۳۷). مطبوعات و ادبیات ایران، ترجمه محمد عباسی، ج ۲، تهران: معرفت.
بیانی، خان بابا. (۱۳۷۵). پنجاه سال تاریخ ناصری، ج ۳، تهران: نشر علم.
بی‌نام. (۱۳۴۸). فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت، تهران: نشر سخن.
حائری، عبدالهادی. (۱۳۶۷). نخستین رویارویی اندیشه‌گران ایران به دو رویه تمدن بورژوازی غرب، ج ۱، تهران: امیرکبیر.
دوسر سی، کنت. (۱۳۶۲). ایران در سال‌های ۱۸۴۴-۱۸۳۹ م، ترجمه احسان اشراقی، تهران: نشر دانشگاهی.
دولت‌آبادی، یحیی. (۱۳۷۱). حیات یحیی، تهران: فردوسی.
دیولا فوا، ژان. (۱۳۳۲). سفرنامه دیولافوا، ترجمه همایون سابق، بی‌جا، خیام.
راوندی، مرتضی. (۱۳۵۴). تاریخ اجتماعی ایران، ج ۲، تهران: امیرکبیر.
رشدیه، شمس‌الدین. (۱۳۶۲). سوانح عمر، ج ۱، تهران: تاریخ ایران.
رینگر، مونیکا. (۱۳۸۱). آموزش دین، گفتمان اصلاح فرهنگی در دوره قاجار، ترجمه مهدی حقیقت‌خواه چاپ اول، تهران: ققنوس.
زرگری نژاد، غلامحسین. (۱۳۹۰). تحولات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران در دوره قاجار، تهران، سمت.
سپهر، عبدالحسین. (۱۳۶۸). مراه الوقایع مظفری و یادداشت‌های ملک المورخین، به تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: زرین.
سرمدی، غلامعلی. (۱۳۷۲). اعزام محصل به خارج از کشور در دوره قاجاریه، تهران: چاب و نشر بنیاد.
سریع القلم، محمود. (۱۳۸۹). اقتدارگرایی ایران در دوره قاجار، تهران: فروزان فر.
شریف کاشانی، محمدمهدی. (۱۳۶۲). واقعات اتفاقیه در روزگار، ج ۳، تهران: تاریخ ایران.
شمیم، علی اصغر. (۱۳۹۸). ایران در دوره سلطنت قاجاریه، تهران، علم.
شوستر، ویلیام مورگان. (۱۳۵۱). اختناق ایران، ترجمه ابوالحسن موسی شوشتری، ج ۲، تهران: بنگاه مطبوعات صفی شاه.
شیخ‌الاسلامی، پری. (۱۳۵۱). زنان روزنامه‌نگار و اندیشمند ایرانی، تهران، بی‌نا.
شیل، مری لئونورا والف. (۱۳۸۶). خاطرات لیدی شیل، ترجمه حسین ابوترابیان، تهران: نو.
صدر هاشمی، محمد. (۱۳۲۷). تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان: نشر کمال.
صدیق، عیسی. (۱۳۳۸). تاریخ فرهنگ ایران از آغاز تا زمان حاضر، چ ۲، تهران: دانشگاه تهران.
غفاری، ابوالحسن. (۱۳۶۸). تاریخ و روابط ایران و فرانسه (از ترور ناصرالدین‌شاه تا جنگ جهانی اول ۱۳۳۳-۱۳۱۳) چ ۱، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
قاسمی پویا، اقبال. (۱۳۷۷). مدارس جدید در دوره قاجار، چ ۱، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
قاضی مرادی، حسن. (۱۳۸۵). نوسازی سیاسی در عصر مشروطه ایران، تهران: اختران.
کاظم‌زاده، فیروز. (۱۳۸۷). ایران در دوره قاجار، تهران، نشر نی.
کرزن، جرج ناتانیل. (۱۳۸۰). ایران و قضیه ایران، ترجمه وحید مازندرانی، ۲ج، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
کرمانی، ناظم الاسلام. (۱۳۵۷). تاریخ بیداری ایرانیان، به اهتمام علی‌اکبر سعید سیرجانی، ج ۲، تهران: آگاه.
کسروی، احمد. (۱۳۲۳). تاریخ مشروطه ایران، تهران، امیرکبیر.
لمبتون، آن. ک. س. (۱۴۰۲). سیری در تاریخ ایران بعد از سلام، ترجمه یعقوب آژند، تهران: امیر کبیر.
مالکوم، سرجان. (۱۳۶۲). تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، به کوشش مرتضی سیفی قمی تفرشی و ابراهیم زندپور، ج ۲، تهران: فرهنگ‌سرا.
محبوبی اردکانی، حسین. (۱۳۷۰). تاریخ مؤسسات و تمدن جدید در ایران، ج ۱، تهران: دانشگاه تهران.
مرادی خلج، محمدمهدی. (۱۳۸۹). مشروعه خواهان مشروطیت، شیراز: کوشا مهر.
مستوفی، عبدالله. (۱۳۶۰). شرح زندگانی من: تاریخ اداری و اجتماعی دوره قاجاریه، تهران: زوار.
ناطق، هما. (۱۳۷۵). اندیشه‌های تجدد در ایران عصر قاجار، تهران، نشر نی.
نفیسی، سعید. (۱۳۸۳). تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر از آغاز سلطنت قاجاریه تا سرانجام فتحعلی ‌شاه، به کوشش عبدالکریم جربزه‌دار، ج ۲، تهران: اساطیر.
واتسون، رابرت گرانت. (۱۳۴۰). تاریخ ایران در دوره قاجار، ترجمه عباس قلی، بی‌جا.
ولایتی، علی‌اکبر. (۱۳۸۶). تاریخ تحولات اجتماعی ایران، تهران، امیرکبیر.
References:
Green, N. (2019).The Persianate World: The Frontiers of a Eurasian Lingua Francea, University of California press.
Herzig, E. (1996). Iran under the Qajars: Aspects social change and Development, I.B. Tauris, London.
Keddie, N. R. (2003). Modern Iran: Roots and Results of Revolution, Yale University press, London.
Kia, M. (2016). The Persian Empire: A Historical Encyclopedia, ABC-CLIO, London.
Martin, V. (2002). Iran in the Nineteenth Century Aspects of History and Culture, Routledge, London.