تعلیق مشروطیت در دام استثناء؛ بازخوانی انتقادی بسترهای رویدادی و نهادی تعلیق مشروطیت در ایران معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش‌آموخته دکترای علوم سیاسی (گرایش مسائل ایران)، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

ایرانیان، در شکل‌دهی به‌نظام سیاسی مدرن، تلاش‌‌های زیادی انجام دادند تا قدرت را محدود و قانونی سازند؛ اما در مشروطه‌سازی با شکست مواجه بوده‌اند. با وقوع انقلاب مشروطیت و تدوین قانون اساسی، چنین انتظار می‌رفت که دولت و حکومت در ایران «کنستیتوسیونل» گردد؛ ولی دشواره‌ی بنیادین سیاست ایران معاصر یعنی مشروطه‌سازی قدرت همچنان حل‌ ناشده باقی ماند و به‌سمت استثناء و تعلیق سوق پیدا کرد که نتیجه‌ای جز «استبداد منور» نداشت. سازوکار‌های دموکراتیک، با حاکم‌شدن «وضعیت استثناء» به‌حاشیه رفت و دچار «تعلیق» شد. نگارنده، ضمن بهره‌گیری از دستگاه مفهومی «وضعیت استثناء» به‌منظور واکاوی دشواره‌ی «تعلیقِ مشروطیت» در تاریخ معاصر ایران تلاش کرده تا به این پرسش بنیادین پاسخ دهد که کدام مؤلّفه‌های رویدادی و نهادی، سبب‌ساز تعلیق مشروطیت و چیرگی وضعیت استثناء، در پایانِ قاجار و سلطنت پهلوی اول گردید. با کاربست روشِ تبیین تاریخی، فرضیۀ پژوهش، بررسی و چنین یافت شد که مشروطه‌سازیِ قدرت سیاسی، به‌دلیلِ: 1. فقدان پیش‌زمینه‌های اندیشه‌ای و فرهنگی در جامعه ایرانی؛ 2. تلنبارشدن رویدادهای بحران‌ساز و معلق‌کننده‌ی مشروطیت اعم از رویدادهای داخلی و خارجی؛ و 3. آماده نبودن بسترهای نهادی، در دامِ استثناء افتاد و به‌تعلیق کشانده شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Suspension of constitutionalism in the trap of exception: A critical rereading of the eventual and institutional contexts of suspension of constitutionalism in contemporary Iran

نویسنده [English]

  • Alireza Sahraie
Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Ferdowsi University, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

In shaping the modern political system, Iranians have made many efforts to limit and legalize power, but they have failed in constitutionalization. With the occurrence of the Constitutional Revolution and the drafting of the Constitution, it was expected that the government and governance in Iran would become “constitutional”; but the fundamental problem of contemporary Iranian politics, namely constitutionalization, remained unresolved and led to exception and suspension, which resulted in nothing but “enlightened tyranny.” Democratic mechanisms were marginalized and “suspended” with the rise of the “state of exception.” The author, while utilizing the conceptual system of “state of exception” to analyze the problem of “suspension of constitutionalism” in contemporary Iranian history, has attempted to answer the fundamental question of which eventual and institutional components caused the suspension of constitutionalism and the dominance of the state of exception at the end of the Qajar and the first Pahlavi dynasty. By applying the historical explanation method, the research hypothesis was examined, and it was found that the constitutionalization of political power fell into the trap of exception and was suspended due to: 1. The lack of ideological and cultural backgrounds in Iranian society; 2. The accumulation of crisis-causing events that suspended constitutionalism, including domestic and foreign events; and 3. The lack of readiness of institutional platforms.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Contemporary Iran
  • Exception
  • Institutional and Event Contexts
  • Suspension
  • Constitutionalism
منابع
آبادیان، حسین. (1390). ایران؛ از سقوط مشروطه تا کودتای سوم اسفند. تهران: موسسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.
آبراهامیان، یرواند. (1377). ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی. تهران: نشرنی.
آبراهامیان، یرواند. (1389). تاریخ ایران مدرن. ترجمه محمدابراهیم فتاحی. تهران: نشر نی.
اتحادیه، منصوره. (1381). پیدایش و تحول احزاب سیاسی مشروطیت. ویراسته مصطفی زمانی‌نیا. تهران: سیامک.
آدمیت، فریدون. (1387). ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران. تهران: گستره.
اسلامی، روح‌الله.( 1394). «دولت مشروطه و حکومت‌مندی مکانیکی». دولت‌پژوهی. سال اول. شماره1. بهار. صص175-214، https://doi.org/10.22054/tssq.2015.1519
اشمیت، کارل و دیگران. (1387). قانون و خشونت. ترجمه مراد فرهادپور. تهران: فرهنگ صبا.
اشمیت، کارل. (1390). الهیات سیاسی. ترجمه لیلا چمن‌خواه. تهران: نشر نگاه معاصر.
اشمیت، کارل. (1392). مفهوم امر سیاسی. ترجمه سهیل صفاری. تهران: نشر نگاه معاصر.
افتخاری، قاسم. (1385). «بررسی روش‌شناختی پایان‌نامه‌های دوره دکترای علوم سیاسی و روابط بین‌الملل دانشگاه تهران». پژوهشنامه علوم سیاسی. شماره5. زمستان. صص21-1، https://www.ipsajournal.ir/article_19.html
افشار یزدی، محمود. (1358). سیاست اروپا در ایران. ترجمه ضیاءالدین دهشیری. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
آگامبن، جورجو. (1395). وضعیت استثنایی. ترجمه پویا ایمانی. تهران: نشر نی.
اولسون، ویلیام جی. (1380). روابط ایران و انگلیس در جنگ جهانی اول. ترجمه حسن زنگنه. تهران: شیرازه.                                                                                           
براون، ادوارد. (1380). انقلاب مشروطیت ایران. ترجمه مهری قزوینی. چاپ دوم. تهران: کویر.
بلوشر، فون. (1363). سفرنامه بلوشر. ترجمه کیکاوس جهانداری. تهران: خوارزمی.
بنکداریان، منصور. (1392). بریتانیا و انقلاب مشروطه ایران؛ سیاست خارجی، امپریالیسم و اپوزیسیون. ترجمه کاظم فیروزمند. تهران: نامک.
بهنام، جمشید. (1379). برلنی‌ها: اندیشمندان ایرانی در برلن 1915-1930. تهران: فرزان روز.
پرن، داود و شجاع احمدوند. (1397). «فقدان نزاع تاریخی و شکست مشروطیت در ایران». دولت‌پژوهی، سال 4. شماره14. تابستان. صص147-103، https://doi.org/10.22054/tssq.2018.9076
تکمیل همایون، ناصر. (1384). مشروطه‌خواهی ایرانیان. تهران: باز.
جعفری ندوشن، علی‌اکبر و حسن زارعی محمودآبادی. (1382). تجدیدنظرهای چندگانه در قانون اساسی مشروطه. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
خنجی، فضل‌الله روزبهان. (1384). تاریخ عالم آرای امینی. به تصحیح محمداکبر عتیق. تهران: میراث مکتوب.
دولت‌آبادی، یحیی. (1387). حیات یحیی. به تصحیح مجتبی برزآبادی فراهانی. تهران: انتشارات فردوس.
رضوانی، محمداسماعیل. (1344). انقلاب مشروطیت ایران. تهران: کتابخانۀ ابن سینا.
روشه، گی. (1367). تغییرات اجتماعی. ترجمه منصور وثوقی. تهران:نی.
زینویف، ایوان الکسیویچ.(1362).انقلاب مشروطیت ایران: نظرات یک دیپلمات روس، حوادث ایران در سال‌های1905تا 1911. ترجمه ابوالقاسم اعتصام. تهران: اقبال.
ژوبر، آمده. (1347). مسافرت در ایران و ارمنستان. ترجمه علی‌قلی اعتماد مقدم. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ساعی، علی. (1390). «منطق تحلیل تطبیقی تاریخی با رویکرد تحلیل بولی». مجله علوم اجتماعی. شماره54. پاییز. صص164-127، https://doi.org/10.22054/qjss.2011.882
سایکس، سرپرسی. (1370). تاریخ ایران. ترجمه سیدمحمدتقی فخر داعی گیلانی. تهران: دنیای کتاب.
سپهر(مورّخ‌الدوله)، احمدعلی. (1362). ایران در جنگ بزرگ 1918-1914. تهران: ادیب.
سیف، احمد. (1390). بحران در استبدادسالاری ایران. تهران: کتاب آمه.
شریف کاشانی، محمدمهدی. (1363). واقعات اتّفاقیه در روزگار. به کوشش منصوره اتحادیه. تهران: نشر تاریخ ایران.
شیخ‌الاسلامی، جواد. (1367). قتل اتابک و شانزده مقالۀ تحقیقی دیگر. تهران: کیهان.
صالحی، نصرالله. (1387). اندیشه تجدّد و ترقّی در عصر بحران1288-1299. تهران: طهوری.
صحرایی، علیرضا و همکاران (1398).تعلیق مشروطیت/برتری استثنا؛برآمدن پهلوی اول، پزوهشنامه علوم سیاسی، 14(2).  20.1001.1.1735790.1398.14.2.5.6
ضیاءابراهیمی، رضا. (1396). پیدایش ناسیونالیسم ایرانی (نژاد و سیاست بی‌‎جاسازی). ترجمه حسن افشار. تهران: مرکز.
طباطبایی، جواد. (1392). نظریه حکومت قانون در ایران؛ مبانی نظریه مشروطه‌خواهی. تهران: مینوی خرد.
ظهیرالدوله، علی. (1351). خاطرات و اسناد ظهیرالدوله. به کوشش ایرج افشار. تهران: کتابهای جیبی.
عین‌السلطنه سالور، قهرمان‌میرزا. (1377). روزنامه خاطرات عین‌السلطنه، به کوشش مسعودسالور و ایرج افشار. تهران: اساطیر.
فرخ، کاوه. (1397). ایران در جنگ؛ از چالدران تا جنگ تحمیلی. ترجمه شهربانو صارمی. تهران: ققنوس.
کرزن، جرج.(1367). ایران و قضیه ایران. ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی. تهران: عملی و فرهنگی.
کاتوزیان، محمدعلی همایون. (1379). دولت و جامعه در ایران: انقراض قاجار و استقرار پهلوی. ترجمه حسن افشار. تهران: مرکز.
کاتوزیان، محمدعلی همایون.(1395).ایرانیان: دوره‌ی باستان تا دوره‌ی معاصر. ترجمه حسین شهیدی. چاپ نهم. تهران: مرکز.
کاظم‌زاده، فیروز.(1367).روس و انگلیس در ایران.ترجمه منوچهر امیری.تهران:سازمان چاپ و انتشارات انقلاب اسلامی.
کتاب آبی. (1366). گزارش‌های محرمانه وزارت امور خارجه انگلیس درباره انقلاب مشروطه ایران. به کوشش احمد بشیری. تهران: نشر نو.
کسروی، احمد. (1388). انقلاب مشروطه ایران. تهران: نگاه.
گودرزی، غلامرضا. (1386). تجدّد ناتمام روشنفکران ایرانی. تهران: اختران.
مجله ملانصرالدین، 24جولای1907، شماره27.
محمود، محمود. (بی‌تا). تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم. جلدهشتم. تهران: اقبال.
مذاکرات مجلس شورای ملی اول. (1384). به‌کوشش غلامحسین میرزاصالح. تهران: مازیار.
مستوفی، عبدالله. (1388). شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورۀ قاجاریه. تهران: هرمس.
ملایی توانی، علیرضا. (1381). مشروطه و جمهوری. تهران: گستره.
ملک‌زاده، مهدی. (1363). تاریخ انقلاب مشروطیت ایران. 7جلد. تهران: علمی.
میروشنیکوف، لی لیف ایوانوویچ. (1357). ایران در جنگ جهانی اول. اصفهان: فرزانه.
میلانی، محسن. (1381). شکل‌گیری انقلاب اسلامی از سلطنت پهلوی تا جمهوری اسلامی. ترجمه مجتبی عطارزاده. تهران: گام نو.
میلز، کاترین. (1393). فلسفه آگامبن. ترجمه پویا ایمانی. تهران: مرکز.                                                                                            
ناظم، حسین. (1380). روس و انگلیس در ایران. ترجمه فرامرز محمدپور. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
نوازنی، بهرام. (1386). «نظام بین‌المللی و نقش تعیین‌کننده آن در انقلاب: مطالعه تطبیقی دو انقلاب استقلال ایالات متحده و انقلاب مشروطیت ایران». پژوهشنامه علوم سیاسی. 2 (7). 140-113. https://www.ipsajournal.ir/article_29.html
نوایی، عبدالحسین. (1367). یادداشت‌های ملک‌المورخین و مرآت‌الوقایع مظفری. تهران: زرین.
 
References:
Agamben, G. (1998). Homo Sacer: Sovereign power and bare life. trans. by Daniel Heller-Roazen. Stanford: Stanford University Press.
Agamben, G. (1999b). Remants of Auschwitz: The witness and the archive (Homo Sacer III). trans. by Daniel Heller-Roazen. New York: Zone Books.
Agamben, G. (2000). Means without end: Notes on politics, Theory out of bounds. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Agamben, G. (2004). The Open: Man and Animal. trans. by Kevin Attell. Stanford: Stanford University Press.
Agamben, G. (2005a). State of Exception. trans. by Kevin Attell  Chicago: The University of Chicago Press.
Agamben, G. (2005b). The time that remains: A Commentary on the letter to the Romans. trans. by Patricia Dailey. Stanford : Stanford University Press.
Amir arjomand, S. (1988). The Turban for the crown: The Islamic Revolution in Iran. Newyork: Oxford University Press.
Armstrong, P. (2009). Reticulations: Jean-Luc Noncy and Networks of the Political. Minnesota: University of Minnesota Press.
Breuilly, J. (2011). "Max Weber, Charisma and Nationalist Leadership", Nation and Nationalism. 17, no3.
Calarco, M., & Steven, D. (2007). Giorgio Agamben, Sovereignty and life, Stanford, California: Stanford University Press.
Clemens, J., & Nicholas, H., & Alex, M. (2008). The work of Giorgio Agamben: law, literature, life, Edinburgh: Edinburgh University Press.
Keddie, N. R. (2006). Modern Iran: Roots and Results of Revolution. Yale university press.
Majd, Mohammad Gholi. (2013). Great Famine and Genocide in Iran 1917-1919. University Press of America.
Potter, L.G. (2008). The consolidation of Irans frontier on the Persian Gulf in the nineteenth century. In: R.Farmanfamaian (ed), War and Peace in Qajar Persia: Implications past and presen. London: Routledge, pp. 126-148.
Potter, L.G. (2008). The consolidation of Irans frontier on the Persian Gulf in the nineteenth century. In: R.Farmanfamaian (ed), War and Peace in Qajar Persia: Implications past and presen. London: Routledge, pp. 126-148.
Schmitt, C. (1985). Political Theology: Four chapter on the concept of sovereignty, trans by.George Schwab, Cambridge: MIT Press.
Schmitt, C. (1996a). The concept of the political. trans by.George Schwab. Chicago : The university Chicago press.
Schwab, G. (1989). The Challenge of The Exception: The Introduction to the Political of Carl Schmit Between 1921 and 1936. Greenwood Press.
Ward, S.R. (2009). Immortal : A Military History of Iran and its Armed Forces. Georgetown
Zirinsky, M. F. (1994). The rise of Reza Khan. In: J. Foran (Ed). A Century of Revolutin: Social Movements in Iran. Pp.44-77. University of Minnesota Press.