بررسی تأثیر تقیه بر تغییر کیش و روابط فرقه‌ها در ایران (از ورود اسلام به ایران تا پایان دورة سلجوقی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 استادیار گروه تاریخ دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

چکیده

در قرون نخستین اسلامی، ایران شاهد تحولات گسترده‌ای در عرصة دینی بود، زیرا علاوه بر گرویدن ایرانیان به دین اسلام، فرقه‌های متعددی اعم از فرقه‌های اسلامی و التقاطی در ایران پدیدار شدند و برای کسب قدرت سیاسی و جلب پیروان بیشتر، با یکدیگر به رقابت و کشمکش پرداختند. چون تقیه یکی از عوامل تأثیرگذار در این تحولات و منازعات بود، در این پژوهش با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی- استنتاجی نقش تقیه در تحولات دینی ایران در سده‌های نخستین اسلامی بررسی و تحلیل می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که پیروان بیشتر فرقه‌ها و کیش‌ها مانند زرتشتیان، خرم‌دینان، سپیدجامگان، شیعیان امامیه، اسماعیلیه، اهل سنت و برخی از شاخه‌های زیدیه و خوارج در مقابل خطرات و تهدیدات، به‌ناچار تقیه می‌کردند، اما برخی از فرقه‌ها مانند زندقه و دسته‌هایی از خوارج مانند ازارقه و زیدیه با تقیه مخالف بودند؛ درنتیجه، به‌آسانی در معرض تعقیب و شکنجه قرار می‌گرفتند و با سرعت بیشتری از بین رفتند. توسل به تقیه تأثیری دوگانه به دنبال داشت، زیرا برخی فرقه‌ها با قرار گرفتن زیر چتر تقیه، از خودشان در مقابل تهدیدات محافظت می‌کردند، اما تقیه در درازمدت باعث می‌شد هویت خود را فراموش کنند و به‌تدریج، کیش غالب را پذیرا شوند. این مسئله نقش مهمی در زوال دین زرتشت، خرم‌دینان، سپید جامگان و برخی از فرقه‌های مسلمان مانند حنبلی‌ها داشته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The effect of Taqiyya (precautionary dissimulation) on the religious developments and sectarian relationships in Iran (from the entry of Islam to Iran to the end of the Seljuk period)

نویسندگان [English]

  • Sasan Tahmasbi 1
  • Mahmoodreza Koohkan 2
1 Assistant professor, Department of History, Payame Noor University, Tehran- Iran
2 Assistant professor, Department of History, Payame Noor University, Tehran- Iran.
چکیده [English]

In the first centuries of Islam, Iran witnessed extensive changes in the religious realm, because in addition to the conversion of Iranians to Islam, many sects, including Islamic and eclectic ones appeared and in order to gain political power and attract more followers, they competed with each other. Since Taqiyya was one of the influential factors in these developments, this paper studies the role of Taqiyya in the religious developments of Iran in the first centuries of Islam by using the descriptive-analytical-deductive method. Research findings show that the religious developments of Iran in the era were largely influenced by Taqiyya. The followers of most sects and religions such as Zoroastrians, Khurramites, Sepid-Jamegan (white garments), Imamiyyah Shia, Ismailis, Sunnis and some sub-sects of Zaidis and Kharijites forcibly made Taqiyya, but some sects such as Zandiqs, some sub-sects of Kharijites as Azariqah and Zaidis were anti-Taqiyya. Therefore, they were easily at the mercy of pursuit and torture and vanished more rapidly. Appealing to taqiyya had a double effect because some sects protected themselves from threats by being under the umbrella of taqiyya, but gradually, taqiyya made them forget their identity and gradually accept the dominant religion. The matter played an important role in the decline of Zoroastrianism, Khurramites, Sepid-Jamegan, and some Islamic sects such as Hanbalis.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Taqiyya (precautionary dissimulation)
  • Islam
  • Religious developments
  • Religious sects
  • Iran
منابع
ابن‌اثیر، عزالدین علی. (1383). تاریخ الکامل، ترجمة حمیدرضا آژیر، تهران: انتشارات اساطیر.
ابن‌ندیم، محمد بن اسحق. (1366). الفهرست، ترجمة محمدرضا تجدد، تهران: انتشارات امیرکبیر.
الاشعری، ابوالحسن علی بن اسماعیل. (1362). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، ترجمة محسن مؤیدی، تهران: انتشارات امیرکبیر.
آقابزرگ ‌تهرانی، محمدمحسن. (1360). الذَریعَة الی تَصانیف الشیعه، تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
بغدادی، ابومنصور عبدالقادر. (1388). الفرق بین الفرق، ترجمة محمدجواد مشکور، چاپ ششم، تهران: انتشارات اساطیر.
بلاذری، احمد بن یحیی. (1364). فتوح‌البلدان (بخش ایران)، ترجمة آذرتاش آذرنوش، چاپ دوم، تهران: انتشارات سروش.
بنداری اصفهانی، فتح بن علی. (1356). تاریخ سلسلة سلجوقی (زبدة‌النصره و نخبة‌العصره)، ترجمة محمدحسین جلیلی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
بیرونی، ابوریحان. (1363). آثارالباقیه، ترجمة علی‌اکبر داناسرشت، چاپ سوم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
الجهشیاری، ابوعبدالله محمد بن عبدوس. (1348). الوزراء و الکتاب، ترجمة ابوالفضل طباطبایی، تهران: بی‌نا.
حسنی‌ رازی، سید مرتضی. (1364). تبصرة‌العوام فی معرفه مقالات الانام، تصحیح عباس اقبال، چاپ دوم، تهران: انتشارات اساطیر.
حسینی ‌علوی، ابوالمعالی. (1376). بیان‌الادیان، تصحیح سید محمد دبیرسیاقی، تهران: انتشارات روزنه.
خرمشاهی، بهاءالدین. (1375). تقیه، دایرة‌المعارف تشیع، ج 5: 38- 41، تهران: نشر شهید سعید محبی.
خواجه نظام‌الملک طوسی. (1347). سیاست‌نامه، تصحیح هیوبرت دارک، چاپ دوم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
دوبلوا، فرانسوا. (1401). «زندیق»، ترجمة حسین مصطفوی کاشانی، آینة پژوهش، شماره 4، ص 163- 172.
رازی‌ قزوینی، عبدالجلیل. (1391). النقض، تصحیح میرجلال‌الدین محدث ‌ارموی، تهران: سازمان چاپ و نشر دارالحدیث و کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
راوندی، محمد بن علی بن سلیمان. (1386). راحة‌الصدور و آیة‌السرور، تصحیح محمد اقبال، تهران: انتشارات اساطیر.
شهرستانی، ابوالفتح محمد. (1335). الملل و النحل، ترجمة افضل‌الدین صدر ترکه اصفهانی، تصحیح سید محمدرضا جلالی ‌نائینی، چاپ دوم، تهران: چاپخانة تابان.
شیخ مفید، ابوعبدالله محمد. (1363). تصحیح الاعتقاد بصواب الانتقاد (شرح عقائد الصدوق)، تحقیق سید هبة‌الدین الشهرستانی، قم: انتشارات شریف الرضی.
طبری، محمد بن جریر. (1363). تاریخ طبری، جلد 12، ترجمة ابوالقاسم پاینده، چاپ دوم، تهران: انتشارات اساطیر.
طوسی، ابی جعفر محمد بن الحسن. (1409). التبیان فی التفسیر القران، تحقیق احمد حبیب قصیر العاملی، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ظهیری نیشابوری، ظهیرالدین. (1390). سلجوقنامه، تصحیح میرزا اسماعیل افشار و محمد رمضانی، تهران: انتشارات اساطیر.
مادلونگ، ویلفرد. (1381). فرقه‌های اسلامی، ترجمة ابوالقاسم سری، چاپ دوم، تهران: انتشارات اساطیر.
مستوفی ‌قزوینی، حمدالله. (1388). نزهة‌القلوب، تصحیح محمد دبیرسیاقی، چاپ سوم، قزوین: انتشارات حدیث امروز.
معموری، علی. (1387). تقیه، دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، ج 16: 77- 79، تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
مقدسی، ابوعبدالله محمد بن احمد. (1385). احسن‌التقاسیم فی معرفة‌الاقالیم، ترجمة علینقی منزوی، چاپ دوم، تهران: انتشارات کومش.
نرشخی، ابوبکر محمد. (1387). تاریخ بخارا، ترجمة ابونصر قباوی، تلخیص محمد بن زفر، تصحیح مدرس رضوی، چاپ سوم، تهران: انتشارات توس.
نوبختی، حسن بن موسی. (1391). فرَق‌الشیعه، ترجمة محمدجواد مشکور، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
یعقوبی، احمد بن واضح. (1362). تاریخ یعقوبی، ترجمة محمدابراهیم آیتی، چاپ دوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.