مطالعة تطبیقی رویکرد تاریخ نگاران سلجوقی و ایلخانی به اسباب و شرایط وزارت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه معارف اسلامی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.

چکیده

تاریخ‌نگاران عصر سلجوقی و ایلخانی از هر خاستگاه اجتماعی و جغرافیایی و برخوردار از هر بینشی، به ثبت مناسبات اهل قدرت علاقه‌مند بوده و قضاوتی تاریخی پیرامونشان ارائه کرده‌اند. تحولات وزارت در این دو عصر نیز از موضوعات جذاب برای تاریخ‌نویسان بوده است. بسامد مفهوم وزارت در نظام فکری تاریخ‌نگاران سلجوقی و ایلخانی از عوامل مهم در شناخت اهمیّت این نهاد در نگرش تاریخی ایشان است. تاریخ‌نگاران این دوران، مشاوره و رایزنی را به‌صورت عام و نهاد وزارت را به‌صورت خاص راهی برای گشودن مشکلات پیش روی حاکمان سلجوقی و ایلخانی می‌دیدند. پرسش اصلی این مقاله پیش رو این است که تاریخ‌نگاران سلجوقی و ایلخانی کدام صفات و ویژگی‌ها را در صاحبان نهاد وزارت لازم می‌دیدند و در ارائه الگوی کاربردی برای وزیران شایسته بر چه منش و روشی تأکید می‌کردند؟ به نظر می‌رسد، ایشان با نگاهی تاریخی و توجه ویژه به روزگار کارآمدی نهاد وزارت، ترکیبی از مهارت‌ها، عقلانیت و خردورزی و همچنین صفات اخلاقی شخصی و خاندانی را اصلی‌ترین و ضروری‌ترین شرایط برای وزیر ایده آل خود می‌پنداشتند. روش پژوهش حاضر به شکل توصیفی- تحلیلی با تکیه‌بر منابع کتابخانه‌ای است و آنچه نگارنده در جستجوی آن بوده است، تحلیل نگاه حاکم بر گزینش، داوری و تألیف روایت‌های تاریخی پیرامون لوازم و شرایط وزارت در عصر سلجوقی و ایلخانی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A comparative study of the approach of Seljuk and Ilkhanid historians to the conditions of the ministry

نویسنده [English]

  • Reza Bitarafan
Department of Islamic Studies, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran.
چکیده [English]

Historians of the Seljuk and Ilkhanid eras, from any social and geographical origin were interested in recording the relations of the people in power and presented a historical judgment about them. The developments of the ministry in these two eras have also been interesting topics for historians. The frequency of the concept of ministry in the intellectual system of Seljuk and Ilkhanid historians is one of the important factors in recognizing the importance of this institution in their historical perspective. Historians of this era saw consultation in general and the institution of the ministry in particular as a way to solve the problems facing the Seljuk and Ilkhanid rulers. The main question of this article is, which traits and characteristics did Seljuk and Ilkhanid historians see as necessary in the owners of the ministry and what characteristic did they emphasize in providing a practical model for competent ministers? It seems, they considered a combination of skills, rationality and wisdom, as well as personal and family moral qualities, to be the main and most necessary conditions for an ideal minister. The current research method is descriptive-analytical based on library sources, and what the author was looking for is the analysis of the ruling perspective on the selection, judging and authoring of historical narratives about the equipment and conditions of the ministry in the Seljuk and Ilkhanid eras.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Institution of the Ministry
  • Historiography
  • Seljuks
  • Ilkhanid
  • Character of the Ministry
منابع
ابن بلخی، (1384). فارسنامه، تصحیح و تحشیة گای لسترانج، رینولد آلن نیکلسون، تهران، اساطیر.
ابن خلدون، عبدالرحمن. (1382). مقدمه، ترجمة محمدپروین گنابادی، تهران، علمی و فرهنگی.
ابن طباطبا، محمد بن علی(ابن طقطقی). (1367). تاریخ فخری در آداب ملکداری و دولتهای اسلامی، ترجمة محمد وحید گلپایگانی، تهران، علمی و فرهنگی.
القاشانی، ابوالقاسم عبدالله بن محمد. (1348). تاریخ اولجایتو، به اهتمام مهین همبلی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
بنداری، ابوابراهیم قوام الدین فتح بن علی. (1356). زبده النصره و نخبه العصره (تاریخ سلسلة سلجوقی)، ترجمة محمد حسین جلیلی، تهران، بنیاد فرهنگ.
تاریخ شاهی قراختائیان. (2535). به اهتمام و تصحیح محمد ابراهیم باستانی پاریزی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران.
جوینی، علاءالدین عطاملک محمد بن محمد. (1387). تاریخ جهانگشای جوینی، 3 جلد، بر اساس نسخة علامه محمد قزوینی، به اهتمام احمد خاتمی، تهران، علم.
حسینی، علی بن ناصر. (1380). زبده التواریخ اخبار امرا و پادشاهان سلجوقی، ترجمة رمضان علی روح الهی، تهران، ایل شاهسون.
خاقانی، بدیل بن علی. (1373). دیوان خاقانی، تهران، زوار.
راوندی، محمد بن علی بن سلیمان راوندی. (1386). راحه الصدور و آیه السرور، به سعی و تصحیح محمد اقبال، تهران، اساطیر.
سرخوش کرتیس، وستا و سارا استوارت. (1393). برآمدن اسلام، ترجمة کاظم فیروزمند، تهران، نشر مرکز.
شبانکاره ای، محمد بن علی بن محمد. (1363). مجمع الأنساب، به تصحیح میرهاشم محدث، تهران، امیرکبیر.
طباطبایی، سید جواد. (1375). نظام الملک، تهران، طرح نو.
طباطبایی، سید جواد. (1388). درآمدی بر تاریخ اندیشه سیاسی در ایران، تهران، کویر.
عنصرالمعالی قابوس، کیکاووس. (1346). قابوس نامه، تصحیح غلامحسین یوسفی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
فیرحی، داوود. (1382). قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام، تهران، نی.
قمی، نجم الدین ابوالرجاء. (1363). تاریخ الوزراء، به کوشش محمد تقی دانش پژوه، تهران، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
کرمانی، افضل الدین ابوحامد احمد بن حامد. (1331). المضاف الی بدایع الأزمان فی وقایع کرمان، بتصحیح و اهتمام عباس اقبال، تهران، چاپخانة مجلس.
کریستنسن، آرتور. (1384). ایران در زمان ساسانیان، ترجمة رشید یاسمی، تهران، صدای معاصر.
لمبتن، آن. (1386). تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران، ترجمة یعقوب آژند، تهران، نی.
ماسه، هنری؛ و گروسه، رنه. (1339). تاریخ تمدن ایران، ترجمة جواد محبی، تهران، بنگاه مطبوعات گوتنبرگ.
مستوفی، حمدالله. (1362). تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر.
مسعودی، ابوالحسن. (1356). مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمة ابوالقاسم پاینده، ج 2، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
منشی کرمانی، ناصرالدین. (1362). سمط العلی للحضره العلیا در تاریخ قراختائیان کرمان، بتصحیح و اهتمام عباس اقبال، تحت نظر علامة مرحوم محمد قزوینی، تهران، اساطیر.
منشی کرمانی، ناصرالدین. (1364). نسائم الاسحار من لطائم الاخبار، تصحیح میرجلال الدین حسینی ارموی، تهران، اطلاعات.
مؤیدثابتی، سید علی. (1346). اسناد و نامه های تاریخی؛ از اوائل دوره های اسلامی تا اواخر عهد شاه اسماعیل صفوی، تهران، کتابخانة طهوری.
ناصرخسرو. (1368). دیوان ناصرخسرو، به تصحیح مجتبی مینوی، تهران، دانشگاه تهران.
نخجوانی، هندوشاه بن سنجر. (1357). تجارب السلف، تصحیح عباس اقبال، تهران، کتابخانة طهوری.
نظام الملک طوسی، حسن بن علی. (1348). سیاستنامه، به کوشش دکتر جعفر شعار، تهران، شرکت سهامی کتابهای جیبی.
نیشابوری، ظهیرالدین. (1332). سلجوقنامه، تهران، کلالة خاور.
وصاف، عبدالله بن فضل الله. (1338). تجزیه الامصار و تزجیه الاعصار، به اهتمام حاجی محمد مهدی اصفهانی، 5 جلد، تهران، رشدیه.
هرتسیگ، ادموند؛ و استوارت، سارا. (1395). سلجوقیان، ترجمة کاظم فیروزمند، تهران، مرکز.
همدانی، رشیدالدین فضل الله. (1358). سوانح الافکار رشیدی، به کوشش محمد تقی دانش پژوه، تهران، کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و مرکز اسناد.
همدانی، رشیدالدین فضل الله. (1373). جامع التواریخ، به تصحیح و تحشیة محمد روشن، مصطفی موسوی، تهران، البرز.
یعقوبی، ابن واضح. (1378). تاریخ یعقوبی، ترجمة محمدابراهیم آیتی، تهران، علمی و فرهنگی.
Peacock, A.C.S. (2007). Mediaeval Islamic Historiography and Political Legitimacy. London and New York: Routledge.
Tetley, G.E. (2009). The Gaznavid and Seljuk Turks (Poetry as a source for Iranian history). London and New York: Routledge