موانع توسعه‌نیافتگی تاریخی ایران از منظر همایون کاتوزیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران

چکیده

 در چند دهۀ اخیر، تئوری‌های متعددی برای توصیف و تبیین وضعیت تاریخی ایران مورد استفاده قرار گرفته است. یکی از تأثیرگذارترین این تئوری‌ها، تئوری شیوۀ تولید آسیایی بوده است. براساس این تئوری، شرایط جغرافیایی و اقلیمی در شکل‌گیری نظامات اجتماعی و سیاسی بیشترین تأثیر را دارا می‌باشد. این مقاله با رویکرد تاریخی، دیدگاه‌های کاتوزیان را در باب توسعه نیافتگی تاریخی ایران مورد ارزیابی قرار داده و در پی آن است که پس از بررسی محتوایی نوشته‌های تاریخی همایون کاتوزیان، میزان مطابقت این تئوری با واقعیت تاریخی ایران را بررسی نماید. روش پژوهش در مقاله حاضر، روش توصیفی و تحلیل محتوایی- تاریخی به شیوۀ اسنادی بوده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که با وجود کاستی‌های محتوایی تاریخ نوشته‌های محمدعلی همایون کاتوزیان و رویکردهای آنان در باب علل و عوامل توسعه‌نیافتگی تاریخی ایران مهم و قابل تأمل می‌باشد و در تاریخ نوشته‌های آنان، عوامل جغرافیایی، استبداد داخلی و استعمار خارجی در صورت‌بندی اجتماعی جامعۀ ایران، مهم‌ترین عوامل توسعه‌نیافتگی تاریخی به شمار می‌رود. وجه غالب تبیین‌های مورد نظر کاتوزیان، مبتنی بر همین تئوری‌ها بوده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Obstacles of historical underdevelopment of Iran from the perspective of Homa Katouzian

نویسنده [English]

  • Nematollah Zakipour
Assistant Professor, Department of History, Faculty of Humanities, Yasouj University, Yasouj, Iran
چکیده [English]

In the last few decades, several theories have been used to describe and explain the historical situation of Iran. One of the most influential theories has been the theory of the Asian production method. According to this theory, geographical and climatic conditions have the greatest influence on the formation of social and political systems. This article, with a historical approach, has evaluated Katouzian's views on the historical underdevelopment of Iran and aims to examine the content of Katouzian's historical writings to examine the degree of conformity of this theory with the historical reality of Iran. The research method in this article was descriptive and content-historical analysis in a documentary way. The findings of the research show that despite the shortcomings of the content of the historical writings of Mohammad Ali Homa Katouzian and their approaches to the causes and factors of the historical underdevelopment of Iran, the writings are worthy of reflection, and in these historical writings, geographical factors, internal tyranny and foreign colonialism in the social formation of Iranian society are considered the most important factors of historical underdevelopment.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Underdevelopment
  • Iran
  • Katouzian
  • Asian production method
منابع
آندرسون، پری. (1390). تبارهای دولت استبدادی. ترجمۀ حسن مرتضوی. تهران: ثالث.
آزاد ارمکی، تقی. (1391). بنیان­های فکری نظریه جامعه ایرانی. تهران: نشر علم.
بشیریه، حسین. (1375). دولت عقل. تهران: علوم نوین.
طباطبایی، جواد. (1380). دیباچه­ای بر نظریۀ انحطاط ایران. ج1، چاپ هفتم. تهران: نگاه معاصر.
همایون کاتوزیان، محمدعلی. (1386). اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی. ترجمۀ محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی. چاپ سیزدهم. تهران: مرکز.
____ (1380). تضاد دولت و ملت: نظریۀ تاریخ و سیاست در ایران. ترجمۀ علیرضا طیب. تهران: نی.
____ (1391). ایران، جامعۀ کوتاه مدت و 3 مقاله دیگر. ترجمۀ عبدالله کوثری. چاپ چهارم. تهران: نی.
____ (1372). استبداد، دموکراسی و نهضت ملی. تهران: مرکز.
____  (1377). نه مقاله در جامعه­شناسی تاریخی ایران؛ نفت و توسعه اقتصادی. ترجمۀ علیرضا طیب. تهران: مرکز.
وبر، ماکس. (1369). شهر در گذر زمان. ترجمۀ شیوا کاویانی. تهران: شرکت سهامی انتشار .
____ (1373). اخلاق پروتستانی و روح سرمایه­داری. ترجمۀ عبدالکریم رشیدیان. پریسا منوچهر کاشانی. تهران: علمی و فرهنگی.
ساعی، علی. (1395). چکیده کنفرانس جامعه شناسی تاریخی ایران: بررسی و نقد آثار پروفسور همایون کاتوزیان. دانشگاه تربیت مدرس. گروه جامعه شناسی.
مارکس، کارل، انگلس، فردریش. (1384). دربارۀ تکامل مادی تاریخ؛ 2مقاله و 28 نامه. ترجمۀ خسرو پارسا. چاپ سوم. تهران: نشر دیگر.
ملائی توانی، علیرضا. (1396). «نقد و ارزیابی رویکردهای دکتر کاتوزیان به انقلاب مشروطه ایران». دو فصلنامه تاریخ نگری و تاریخ نگاری دانشگاه الزهرا(س). سال بیست و هفتم. شماره 20. صص 177-158.
ولی، عباس. (1380). ایران پیش از سرمایه­داری. ترجمۀ حسن شمس آوری. تهران: مرکز.
ویتفوگل، کارل.آ. (1392). استبداد شرقی: بررسی تطبیقی قدرت تام. ترجمۀ محسن ثلاثی. چاپ سوم. تهران: ثالث.